MUKYAKYATA: MAGANIN BIRI..

 HIKAYAR WANI MUTUM DA MATA TASA: 

 MAGANIN BIRI KAREN MAGUZAWA

SADIQ TUKUR GWARZO

Wani mutum ne ya ƙwazzabi matarsa, a kullum sai ya Sami hanyar da yabi ya Ci mata mutunci, yana zagin iyayenta anini-anini. Daga yace 'duk inda aka fito na tabbata kin haɗa jini da makaɗa', sai ya ce 'wane ɗan gidan ku yayi mini Kama da wani kuturu da na sani.'.

 Haka dai, yana mata Matuƙar cin mutunci.  Idan dare ya yi ta ce ya raka ta bandaki sai ya ce 'ai da ma na san ke jikar Yambashirwa ce (wato masu zawayi a kasuwa)'.

Tana nan cikin wannan hali kullum idan ya yi mata sai dai ta haɗe kai da guiwawu ta yi ta kuka, in ta kare ta share hawayenta amma ba ta taɓa gwada rama zaginsa ba. 

Rannan sai ga wani kawunta ya zo ya sanarmata cewa anyi  haihuwa a gidansu. Bayan sun gaisa ya sha ruwa, sai ya ce mata, "Amma naga duk kin rame kamar da ke ake miya".

 Yarinya da ta samu kafa Sai ta kwashe

duk labarin ƙuƙumin da take ciki ta labarta wa kawunta. Da ya ji haka sai yace, "Ya yi da gwannai. Ai duk wanda ya ci tuwo da mu miya ya sha. Idan rashin kunya yake taƙama muna marhabin da shi."

Sai ya shawarta mata cewa ta sami lokaci su tafi wurin bikin nan tare da shi.

Ta kuma gaya masa cewa a gidan kawun nata za su sauka.

Hakan ta haddasu.

 Ranar biki sai ga yarinya tare da mijinta a gidan kawun nan nata. Aka kawo wa mijin fura da zuma kamar ta harbe shi don zaki, ya sha.

Da ƙare sha sai ya ce, "Allah sarkin baiwa, watau ko gidan ƙaho kamar kawun nan naki ana shan fura da zuma. Ko kuwa an yi ne don in zata ya daina ɗanbashirwanci?"

  Ita dai ta kanne, bata ce masa komai ba.

Can an jima aka shiga kawo masa nama soyayye mai maiƙo.

 Shi kuwa sai ɗorawa yake yana cewa, "Oh, ashe ragon gidan mayu ma yana da mai. Mu dai Allah ya mai da mu gida lafiya kada a yi balangu da kurwar mutum." 

Haka dai aka yi ta kawo masa gara iri-iri shi kuma yana ci yana yankan ƙauna kamar

yadda ya saba.

Da dare ya yi lokacin bacci ya zo sai kawun yarinyar ya kira shi ya ce masa,

"Saboda yawan jama'a mun rasa ɗakin da za mu ba ka kai da matarka. Sai dai

za mu yi maka shimfiɗa a can dakin yara tun da yau ne kawai gobe za ku tafi gida".

Bako ya ce, "Ai ba kome."

Aka je aka yi masa shimfida, sannan aka kira yaran da suke dakin aka ce musu in dare ya yi duk abin da suka ji bakon nan ya yi kada su ce kome.

 Bayan kowa ya kwanta sai wani ƙanin yarinyar nan ya tayar da mutumin nan kamar

yadda aka shirya masa, ya ce, "Na manta in gaya maka cewa idan dare ya tsala

kada ka kuskura ka fita waje ko da sunan tofaar da yau. Dalili kuwa shi ne saboda a ƙauyen nan namu akwai wasu fatalwoyi da suka kai mana ƙul. Duk wadanda suka gwada fitar dare daga wanda za a tarar an kwakule wa idanu, sai wanda za a tarar ba hannaye da ƙafafuwa duk an cire, mu dai Allah ya tsare kawai".

Bako ya Ce, "Amin. Ai ka ga gara da na sani yanzu in na kwanta abina sai da asuba ko?"

Abisa wannan shiri sai kawun matar nan ya je ya dauko damin karan dawa biyu da ya shirya wata dabara da su. Wannan sai ya daura masa farin zane ɗayan kuwa ya daura masa baƙin zane, ya yi musu wasu yan dabaru suka ƙara tsawo.

 Idan ka gan su sai ka zata wasu aljanu ne a tsaye. Ya kawo ya jingine a jikin bango daidai kofar dakin da bakon nån yake, ya koma ya kwanta abinsa.

CIKin toye-toyen nan da aka yi wa bako da rana ashe an barbaɗa wani maganin sa gudawa an hada da yaji. Can mutumin nan na Cikin barci sai magani ya fara aiki. Cikinsa ya murd'a ƙwarrai. 

Mutumi ya tashi zaune yana wani nannauyan numfashi. Can kuma sai ciki ya lafa. Har barci ya soma kama shi sai kuwa cikinsa ya kuma murɗawa.

 Ya zabura.

 A wannan karon fa ciki ya ce bai san rangwame ba.

Tun yana zaune nar ya mike tsaye gumi na karyo masa sai runtse ido yake kamar wanda ake caka wa allura.

Da azaba ta yi masa yawa sai ya yi tunanin fita waje ƙila ma fatalwa ba ta zo ba.

 Yana bud'e kofa sai ya yi kaciɓis da abubuwan nan da kawun yarinya ya

kafa. Nan da nan ya jawo kyauren daki kub ya mayar ya rufe yana cewa, "Wai!!! yau na yi arziki da an kwakule idanuna." 

Ciki ya ƙara murɗa wa mutumi tun yana tsaye har ya kai tsugune. 

Da ya ga kamar idan bai yi zawon nan ba zai

mutu sai ya ce wa yaran nan, "Kuna ji?",

 ya ga ba su motsa ba. Ya sake cewa,

"Kuna ji?!!"

 ya ga ba su motsa ba. Sai kawai ya kwale ya tsuguna cikin dakin nan ya tsulala zawonsa har kashi uku, ya koma ya kwanta abinsa yana cewa "Kai ai gara haka."

Washegari sai babban cikin yaran ya tashi ya ce, "Hm'mm'" ya rike hanci,  "ga tsinannun yara. Yanzu ku rasa inda za ku baje mana zawayi sai cikin ɗaki? Ku tashi marasa kunya"

 Ya doddoke su suka yi waje. 

Da mai gida ya ji ana kaiya kaiya sai ya ce wa babban cikin yaran, "Menene ne"?

Sai yaron ya ce, ""Kashi suka yi mana a daki, wajen ba ya shakuwa."

Maigida ya zo ya duba ya ce, ""Kai wadannan akwai 'yan banza, yanzu ba ku tashi ba ni kunya ba sai da surukai suka zo mana. To duk wanda ya yi zawon nan ya kuka da kansa, don sai na barbaɗa magani cikinsa ya kumbura ya fashe."

Ya tafi yana zage-zage mutanen gida duk suka fito. Ya dauko wata jaka ya fitar da wani ƙunshin magani daga cikinta. Ya ce, "Yanzu ina barbada wannan magani cikin ko wane ne ya kumbura tim har ya fashe. Me ake da dan da zai kai ka ga kunya?"

Yara wannan ya ce, "Ni dai ba ni ba ne". Wancan ya ce, "Ni dai ban farka ba."

Maigida ya ce, "Ai ko wane ne sai uwashi ta yi kuka." 

Ya damƙo magani zai barbada sai baƙon nan ya rike hannunsa ya ce, "Tsaya kawu kada mu yi ɓarna, in dai don ni ne wallahi na yafe. Ka bar su matsuwa ce ta sa su yin haka."

Mai gida ya ce, "Ai ba don kai ba, idan na kyale gobe ma haka za ta faru. Bari ka gani ko wane kafiri ne yau uwarsa ta rasa shi." Yayi wuf zai sa magani sai bako ya sake rike hannunsa ya ce, "Tsaya. Gaskiya 'yar Allah da wannan d'an ƙaramin na fari ni na yi shi, amma han san wanda ya yi waɗancan biyun ba,"

Mai gida ya ce, "To in kai ka yi shi ai mun san lalura ce. Saboda haka bari a zuba kan wanda ba kai ka yi ba." 

Mai gida ya je zai zuba magani akan kashi, sai baƙo ya riƙe shi, ya ce,

"Dakata, kai wannan ma ina tsammani nine na yi shi, amma fa na manta ko ni ne ko ba ni ne ba."

Mai gida ya ce, "To tun da ba ka tabbata ba bari a sa kaɗan yadda ko wane ne zai wahala kam amma ba zai mutu ba". 

Mai gida ya yi kamar zai zuba sai bako ya tare shi ya ce, "Tsaya. Don Allah a ɗauka a kan shi ma nine na yi, Amma ka ga wancan, mai yawan can, ba ni na yi shi ba."

Mai gida ya ce, "To, shi ke nan. Tun da ka nuna iya waɗanda ka yi ai ba kome. Shi kuma mai wancan ya mutu sai wani." 

Ya matsa kusa da tarin zawon nan mai yawa ya dumbuzo magani zai sa sai baƙo ya cafke hannunsa ya ce,

"kai tsaya dai in faɗi gaskiya, ko kuwa? Tun da dai nan gidanmu ne ba na wasu ba, ba wani abin ɓoyo. Wannan ma ni na yi shi kada a tsaya ana wahala."

Sai yaran nan duk suka fashe da dariya mai gida ya dubi surukin nan nashi ya ce, "Kai wane irin mutum ne da za ka rasa wurin da za ka, ka yi zawo sai gidan surukanka. Ka gan ka dai ba ka gaji kunya ba. Tun da kuma ka yi mana zawo a nan, ai ba inda ba za ka iya yin zawo ba har a masallaci. To wa ma ya sani ko gado ka yi ba mu sani ba muka dauki 'yarmu muka ba ka. Ni ai tun ranar da ka

zo nan na dubi idanunka na gan su kamar idanun wanda ya sha nonon maita na Ce auren nan a yi dai amma sai ka kai mu ga kunya. Yanzu bari i Kira makwabta su gani su shaide mu, ke kuma.."

Ya ce da matar, "ki tafi gidan AIkali ki yi ƙara.. Kai Sarki ma ya kamata ya ji wannan maganar don a aika har mutanen garinku su zo."

Da mutumin nan ya ji haka sai ya faɗi kwance yana dibar kasa yana afi yana cewa, "Na tuba na bi Allah na bi ka kawu don Allah ka yi min sutura kada mutanen garinmu su ji." Kawun yarinya ya ce nan fa ɗaya, lallai sai jama'a sun sani. 

Da mijin matar nan ya ga ba Sarki sai Allah sai ya je gabanta ya rike ƙafafunta yana cewa ya tuba ita ma ta yi masa gafara kada mutane su sani. 

Can dai da ita da duk sauran matan bikin nan suka shiga ba mai gida hakuri. Kai da ƙyar dai suka ciwo kansa. Ya ce wa mutumin nan, "To tashi ka tafi garinku kada ka ƙara yin zawo, ka ji ko? Yanzu na yafe ka."

Mutumin nan ya tashi ya dawo gida shi kadai. Bayan 'yan kwanaki matarsa ta dawo ta same shi.

Daga ranar nan ko awakin gidan su yarinyar nan ya gani kunyarsu yake ji balle mutane. Ita kuma daga lokacin nan ta sami lafiya.

JIDAL

 JIDAL

Ance SARKI  RANAU ne ya soma zama a wurin. Wasu na cewa yazo daga Gaya ne ko yankin Rurum.

Daga ɗansa BAJADALI aka samo sunan JIDAL.

JIDAL tsohon birni ne da mutane suka rayu a cikinsa, akwai fadoji da sarakuna suka zauna, sannan garin zagaye yake da manyan duwatsu.

An rinƙa samun saɓani da rashin jituwa tsakanin Sarakin Jidal Bajadali da waɗansu fadawansa waɗanda suka yi rayuwa da iyayensa.

Ance BAJADALi yayi sarauta da ƙasaita bayan gushewar Ranau, ya zauna a fadar cikin kogo. Watakila shine akewa laƙabi da 'Zamna Kogo'.

Wani basarake ya zama abokin hamayyarsa, wanda bisa tallafin fadawansa aka hilace shi aka halaka shi.

Wani zamanin kuma, anyi wata sarauniya a JIDAL mai suna MAIRAMU, itama a saman dutse ta rayu.

Da akwai gagarumin tsaro da sarƙaƙiya kafin zuwa fadar zamna kogo da ma duk fadojin da sarakunan JIDAL suke rayuwa.

Har yanzu kufen JIDAL yana nan a ƙasar RANO, kuma da akwai abubuwan ban mamaki na tarihi da akan iya gani acan.

TARIHIN KAFUWAR KATSINA

 ASALIN KAFUWAR KATSINA DAGA LITTAFIN TARIHIN KATSINA

Sadiq Tukur Gwarzo

KAFUWAR Birnin Katsina

Ga abinda yazo daga littafin tarihin Katsina

(Kitabu Taarikh Ummaratu Hazihil Qaryatu Al-mashhuratu bi- Katsina min binaaiha ila yaumina haza” 

Da sunan Allah Mai Rahama Mai  jinkai, godiya ta tabbata ga Sarkin Sarakuna. Mun fada, Amma Allah ne mafi sami. Tabbas, Wannan ne tarihin Wannan  shahararren birni Mai  suna Katsina tun daga kafuwarsa kawo yanzu. Wasu masanan tarihin sun ruwaito cewa tsohon birnin ya gabaci Adaamus (ance wani shahararren Sarki ne da aka taba yi a Kasar Hausa) da shekaru 4. Sannan masanan sun tafi akan cewa  BAGANI JARGO wanda ya Gina ganuwar birnin ya sarauci Katsina tare da zuriyarsa har tsawon shekaru dubu uku da hamsin kafin zuwan  SANAWU (Wanda a zamaninsa Musulunci ya shigo Katsina) wanda ya dauki gabarar sarautar birnin. 

 To Amma, Sanawu, da Bagawu da Katsina, sun kasance shahararrun 'ya'yan Bawo ne, Kuma sun wanzu a mulkin Katsina na tsawon lokaci. Sun yi mulki na tsawon shekaru dari Tara.

Daga nan sai MUHAMMADU JANHAZO, dashi da zuriyarsa sun shimfida mulki na tsawon shekaru dari biyu da ashirin.  

  Har ila ya, an ruwaito cewa TSAGA RANA ya shafe shekaru hamsin da bakwai (  Masani Dr Yusufu Bala Usman ya ambace shi a matsayin Sarki na bakwai, ya yi sarauta a wuraren 1767-68)

Sa'annan ya baiwa babban dansa mulki, sunan sa WARI MAI-KYERAAYI, wanda ya shafe shekaru goma Sha uku Yana sarauta (ya mulki Katsina daga 1649-1660. 

(A zamanin mulkinsa ne ya yaki Kano, Abdullahi Yana sarautarta. Ance sai da ya taba rarakar Kanawa har sai daya tuke dasu zuwa kofar Kansakali ta birnin Kano sannan ya juyo).

 Sannan ya Mika mulki ga GIMA da ga Daqaasariy, shima ya shafe shekaru talatin da biyar yana sarauta, daga Nan sai AGWARAGI ya karba Wanda yayi mulki tsawon shekaru arba'in da biyu. (Ance shine Sarkin Katsina na takwas, ya yi mulkiba wajajen 1778-96. Tarihi ya KIYAYE cewa Agwaragi shahararren Sarki ne, a zamanin sa.ne Katsina ta kwaci Wata takobindaga hannun Sarkin Gobir a zamanin da ake Karin battar yaki tsakanin Katsina da Gobir din, sunan takobin Bee-bee. Har yanzu, nasarar Katsinawa akan Gobirawa na daya daga ababen alfaharin Katsinawa;  a duba KATSINA: a historical document wanda Centre  Regional de Documentation Pour la Tradition Orale Niamey ta wallafa a 1970.)

 Daga shi sai GWOZO, maruwaitan tarihi sunce ya shafe shekaru talatin da bakwai Yana sarauta. Sauran shekaru Sha ukun da suka rage, sarakuna irinsu     MUHAMMADU AL-ZAAHID wanda bai Jima kan sarautar ba, har manya nesanta kansa daga  abubuwan duniya har ma Daya karshe ya yanke shawarar murabus yin daga sarauta, watakila shine silar lakaba Masa suna  Al-Zaahid (Mai gudun duniya). 

Akwai da yawansu wadanda muka manta sunayensu tare da lokutan da suka yi mulki kafin tukewarsu zuwa ga Mallam Umar (Ummarun Dallaje Wanda ya kafa tutar Shehu Usmanu a Katsina, Kuma Wanda aka wallafa littafin a zamanin sa 1807-1835). Karshe! (Godiya ga SALISU BALA Wanda ya alkinta Mana shi)

ASALIN Sunan Katsina

Labari mafi inganci shine, sunan tsohon birnin Katsina 'DURƁI TA KUSHEYI'. Sunan mutanenta Durɓawa. Wasu na cewa asalin Durɓawa maguzawa ne tsatson mutanen NOK da Kwatarkwashi dube da kaburburansu da aka samo masu tsayi kamar falwaya, amma waɗansu na cewa asalinsu Mallawa ne daga Mali suke.

Da akwai mabanbantan Ra'ayoyi dangane da ASALIN inda aka samo Sunan  KATSINA

1. Ra'ayi na farko na cewa, an samo sunan ne a zamanin Sarki MUHAMMADU Korao, a lokacin da ya Sanya wani makusancinsa mai suna Katsina ya ringa duba yadda ake Gina ganuwar Birnin a madadinsa. 

2.  Ra'ayi na biyu: Akace sunan Katsina ya samo asali ne daga Sunan wata mace mai suna matar sarki Mai suna KATSI wadda ta fito daga  Durbawa, mazaunan birnin na farko. Ance ta bar tsohon garin Katsina ne zuwa inda sabon birnin yake, a lokacin Yana matsayin karamin kauye, ba tare da an sani ba, da aka bazama nemanta sai aka risketa, shine mazaunan garin suke cewa 'Ai KATSI NA NAN'.

3. Ra'ayi na uku na cewa Sunan Katsina  ya samo ne daga wani Sarki da aka taba yi Mai suna Katsina Dan Bawo. Amma marubuci Tijjani Lawal Ingawa yace Sarki Katsina dan Kumayo ne a wani rubutunsa.

BONONO WAI RUFE ƊAKI DA ƁARAWO

 BONONO

SADIQ TUKUR GWARZO

Kamal Iyantama ne ya ja hankali na a wani rubutunsa mai nuni da yadda wata Marubuciya ta halarci wani taro sanye da tufafi mai nuna tsiraicin jikinta.

   Don haka sa'ar da na halarci taron Marubuta, tunda ina da wancan ilimin a ƙwaƙwalwata, na zuba ido naga wacce zata kwata irin wancan abin da ya faru. Kwatsam sai kuwa na hango ta.

   Shahararriyar marubuciya ce fa, ina girmama ta, tana shiga sha'aninmu sosai. Tufafin da ta sa ƙasaitacce ne. Irin wanda ake cewa ɗan ubansu! Daga kallonsa na san mai tsada ne wanda sai hamshaƙan mata ke ɗaurawa.. aibunsa kaɗai shine rashin rufe tsiraici. Wannan ne yasa na tuno da wata shahararriyar Hikayar Amurka mai suna 'The Emperor has No Clothes'. Bari na sanar daku wannan hikaya a taƙaice.

Wani Sarki aka taɓa yi mai son ƙawa a ƙasar Turai. Sai rannan wani maɗinki yace masa zai ɗinka masa tufafin da babu tamkarsa da wani zare na musamman. Sarki ya ɗauki tarin dukiya ya bashi. 

Tun Kafin Maɗinkin ya gama aiki har Sarki ya sa anyi shela cewa za  a ɗinka masa tufafin da babu tamkarsa, don haka yana son jama'ar gari suzo kallo a ranar da zai sanya shi.

Da Maɗinki ya kawo tufafi, sai Sarki baiga komai ba. Maɗinki ya gamsar da Sarki cewa zaren da aka ɗinka kayan idanuwa basa iya ganinsa. Don haka akayi dabaru, aka sanyawa Sarki wannan tufafi. Sarki ya fito gaban jama'a yana ƙwambo a matsayin wanda ya sanya mafi ƙawan tufafi na zamani.

Ko da fitowar Sarki, sai jama'a duk suka razana, domin a zahirance Sarkin tsirara yake, to amma tun kafin fitowarsa an sanar dasu cewa zaren tufafin sarki ba kowanne ido ke iya kallo ba. Don haka ba tsiraicin suke kallo ba, tufafin suke kokarin ganowa.

A haka, sai wani yaro ya kasa dannewa, ya ɗaga murya yana mai cewa "The emperor has no clothes". Watau, Sarki fa a tsirara yake! Daga nan kuwa sai hankalin jama'a ya dawo jikinsu cewa wannan fa rainin hankali ne, Sarki tsirara yake babu komai a jikinsa! Daga nan mutane suka watse cikin takaici. Sarki kuwa yayi turus, kunya duk ta lulluɓe shi.. ƙarshen mulkinsa kenan!

A irin rayuwar da muke ciki fa kenan (Fake life), mun fi yin abu don burga da burge mutane sama da cimma buƙatu na zahiri. Abinda ke faruwa a zahirin rayuwa daban, abinda muke kallo daban, sannan abinda muke muradi ma daban.. Wohoho!

 Don haka, manufar tufafi ga ɗan adam shine rufe tsiraici. 

Ko nawa ka kashe wajen siyen tufa, matsawar bata rufe tsiraici ba to anyi abinda ake kira BONONO.

Yin Bononon tsiraici kuwa, yana jan hankalin shaiɗanu ga mata, sannan ga uwa uba tsinuwar mala'iku.

Fatana, Allah ya sa ƴanuwana mata su faɗaka!

ALAƘAR TARA DUKIYA DA SHEKARU

 ALAƘAR TARA DUKIYA DA SHEKARU

SADIQ TUKUR GWARZO

Kafar ƙididdigar manyan lamurorin duniya mai suna 'World of statistics' ta yi bajekolin sunayen manyan Attajiran duniya tare da shekarunsu a lokacin da suka soma kasuwanci.

   Wannan bayani gagarumi ne a garemu, dube da muhimman abubuwan da zamu iya zakulowa daga gareshi musamman alaƙar dake tsakanin tara dukiya da kuma shekarun ɗan adam. 

 Ga kaɗan daga abinda binciken ya ƙunsa;-

1. Jadawalin sunayen na ƙunshe ne da Attajirai guda 38, 27 Amurkawa ne, guda 3 Indiyawa, sai saura daga sauran ƙasashe.

2. Mutanen da suka soma kasuwanci har suka zama Manyan Attajiran Duniya daga shekarun haihuwa 0- zuwa shekara 19 guda 2 ne kachal,

 sai shekaru 20-29 guda 9, 

30-39 guda 5,

 40 - 49 guda 12, 50-59 guda 7,

 sai 60+ guda 3.

3. Binciken na nufin tara arzikin kasuwanci ba a daɗewar soma kasuwanci take ba, yafi ga manyantakar shekaru wajen soma kasuwancin, domin idan aka lura za a ga cewa ɗan adam ya kan samu cikar hankalinsa daga shekaru 40, kuma attajirai 27 ne suka zama shahararru waɗanda suka soma kasuwanci bayan sun cika shekaru 40 daga cikin 38 na mafi shaharar attajiran duniya. 

4. Binciken na nufin masu shekaru (40+) sunfi gam-da-katarin dacewa da samun arzikin kasuwanci sama da matasa (matasa ƴan ƙasa da shekaru 30 guda 11 ne kachal a jerin sunayen)

5. Idan har yawaitar shekarun ɗan adam a duniya  na nufin yawaitar ilimi gami da gogewar mu'amala da mutane da samar da sabbin abubuwan da zasu amfane su, to muna iya cewa babu matashin da zai cimma gagarumar nasarar kasuwancinsa har sai ya koyi darussa daga attajirai masu shekaru sannan ya labbaƙa irin ɗabi'o'insu.

6. Binciken na tabbatar mana da cewa dukiya tafi son zama kusa da masu shekaru, wataƙila saboda ɗabi'unsu na sarrafa dukiya yafi tafiya dai-dai da wanda takeso. A kwanakin baya Mawaƙi Davido ya shaidawa duniya cewa a duk sa'ar da ya haɗu da attajiri na ɗaya a Afirka, Aliko Ɗangote, abinda yake faɗa masa shine "Ka tattala dukiyar ka". Don haka, kasancewar 'tattala dukiya' wani lamari ne da yake buƙatar tsawon lokaci kafin a samu ƙwarewa akansa, tana iya yiwuwa shine dalilin da ya sanya masu tarin shekaru (40+) suka fi dacewa sama da matasa.

(Masha Allahu Rabbi, amma dai Allah ke bayar da arziƙinsa wanda yaso kuma a sa'ar da yaso)

Ga jerin sunayen da kafar ƙididdigar ta saki:-

🇺🇸 Bill Gates (Microsoft) - 19

🇺🇸 Mark Zuckerberg (Facebook) - 19 

🇺🇸 Walt Disney (Disney) - 21 

🇺🇸 Steve Jobs (Apple) - 21

🇮🇳 Ritesh Agarwal (OYO) - 22

🇺🇸 Bill Clerico (WePay) - 22

🇺🇸 Jack Dorsey (Twitter) - 23

🇺🇸 Larry Page (Google) - 25

🇺🇸 Sergey Brin (Google) - 25

🇮🇳 Dhirajlal Ambani (Reliance) - 25

🇨🇳 Jack Ma (Alibaba) - 29

🇺🇸 Elon Musk (SpaceX) - 30

🇺🇸 Jeff Bezos (Amazon) - 30

🇺🇸 Oprah Winfrey (Harpo) - 32

🇺🇸 Estée Lauder (Estée Lauder) - 38 

🇺🇸 Henry Ford (Ford) - 39 

🇺🇸 Vera Wang (Vera Wang) - 40 

🇺🇸 Jeffrey Brotman (Costco) - 40

🇺🇸 Robert Noyce (Intel) - 41

🇫🇷 Christian Dior (Dior) - 41

🇺🇸 John Warnock (Adobe) - 42

🇺🇸 Ralph Roberts (Comcast) - 43

🇺🇸 Donald Fisher (The Gap) - 44

🇺🇸 Sam Walton (Walmart) - 44 

🇺🇸 Bob Parsons (GoDaddy) - 47

🇯🇵 Yoshisuke Aikawa (Nissan) - 48

🇮🇪 Tony Ryan (Ryanair) - 48

🇺🇸 Bernie Marcus (Home Depot) - 49

🇺🇸 Gary Burrell (Garmin) - 52

🇨🇭 Henri Nestlé (Nestle) - 52

🇺🇸 Ray Kroc (McDonalds) - 52

🇮🇳 J. C. Mahindra (Mahindra) - 53

🇹🇭 Chaleo Yoovidhya (Red Bull) - 53

🇺🇸 John Pemberton (Coca-Cola) - 54

🇯🇵 Kawasaki Shozo (Kawasaki) - 59

🇺🇸 Charles Flint (IBM) - 61

🇺🇸 Bill Porter (E-trade) - 63

🇺🇸 Colonel Sanders (KFC) - 65

ABUBUWA TARA GAME DA FASAHAR CHATGPT

Abubuwa tara muhimmai game da FASAHAR ChatGPT

Sadiq Tukur Gwarzo

(A.A Gwarzo Learning Institute @AAGHOLI)

-Kamfanin Amurka mai suna OpenAI mai bincike akan fasahar AI (Artificial Intelligence) ne ya samar da wannan fasaha a watan Nuwambar 2022, attajiri na ɗaya a duniya Elon Musk na daga waɗanda suka assassa kamfanin OpenAI a 2015

-An gina Fasahar AI (Artificial Intelligence) bisa sigar koyar da Na'ura mai ƙwaƙwalkwa wajen tattaro bayanai daga mabanbantan wurare tare da yanke hukunci gwargwadon abinda ta iya riska tamkar dai yadda ɗan Adam yake iya yi. Misalin fasahar AI shine shafin writesonic.com inda mutum zai iya umartar Na'ura ta samar masa da gamsasshen bayani daga ƙaramar saɗara.

-Fasahar ChatGPT (Chat Generative Pre-trained Transformer) na nufin wani ɗan mutum-mutumin (mai amfani da fasahar AI) na'ura mai ƙwaƙwalwa wanda mutum zai iya tuntuɓa domin zartar masa da wani aiki babba ko ƙarami a sigar mutum tamkar yadda ake sadarwa tsakanin mutum da mutum.

-Wannan fasaha ta ChatGPT ta kafa tarihi wajen samun karɓuwa sama da kusan ɗaukacin fasohohin da ake samarwa a duniya; a tsawon kwanaki biyar kacal da fara ta sai da mutane miliyan ɗaya sukayi rajista da ita, zuwa yanzu kuwa fasahar ta samu karɓuwa a wajen kimanin mutane miliyan 500.

-Mutum-mutumin ChatGpT na da basira matuƙa kamar ɗan adam, don haka akan iya umartarsa yayi rubutu akan wani lamari na ilimi, kuma zai iya yin hamshaƙin rubutu tamkar yadda ƙwararre a fannin zai iya yi, misalin; fayyace ma'anar wani abu, ko rubuta waƙa, ko yin zane, ko warware wata daga matsalar lissafi, ko kuma uwa uba rubuta kundin masarrafa mai ƙwaƙwalwa. 

-Attajiri Bill Gates, mutumin da ya kafa kamfanin Microsoft, yayi gargaɗin cewa anan gaba fasahar ChatGpt na iya kawwame ɗumbin mutane daga samun ayyukan yi bisa ganin yadda fasahar take iya yin ayyukan da ƙwararru ke gabatarwa cikin ƙanƙanen lokaci.

-Tagomashi: Ana iya umartar fasahar da bayar da bayanai muhimmai game da abubuwan da ake da buƙata, misali;

"Explain quantum computing in simple terms" →

"Got any creative ideas for a 10 year old’s birthday?" →

"How do I make an HTTP request in Javascript?" 

-Ƙalubale: Har yanzu fasahar jaririya ce, tana iya bayar da raunanan bayanai gaɓe da abinda aka tambayeta, ko ta bayar da bayanai masu hatsari ga lafiya a matsayin amsar wata tambayar da aka yi mata, sannan an haƙƙaƙe cewar tana da ƙarancin sani game da muhimman abubuwan da suka faru ƙasa da shekarar 2021.  

- Akwai masarrafai da dama da mutum ke iya saukewa don amfanuwa da wannan fasaha, sai dai da yawansu na kuɗi ne. Hatta a zauren whatsapp ana iya shigar dashi ta yadda zai zamo tamkar abokinka da zaka rinƙa tambaya abubuwa ko ka sanya shi yayi maka rubutun zube, ko rubutun waƙa, ko zane, da makamantansu, amma dai babban shafin ChatGPT shine https://chat.openai.com 

Matsalar kuɗi

 Matsalar kuɗi

 (Money Problem)

Sadiq Tukur Gwarzo

Zuwa yanzu, abinda zantukan ilimi suka tabbatar shine, kowanne mahaluki a wannan duniyar yana da matsalar kuɗi, walau Attajiri ko Faƙiri, babban abinda ke rarrabewa a tsakani shine hanyar da kowanne mutum ke bi wajen warware matsalar kuɗin da ta fuskance shi, don haka wannan ɗan rubutu zai kalli waɗannan matsaloli da hanyar fita daga garesu.

Kuɗi wasu kawwamammun abubuwa ne masu ƙayyadajjiyar daraja wadda kowa ya yarda dasu, walau su kasance na takarda ko sulalla, ko na ma'adinai, ko su kasance taskantattu a wani muhimmin wuri wanda kuma ake amfani dasu wajen mallakar darajoji.

   Da yawan mutane sun ƙwallafa a ransu cewa basu da wata matsala sama da matsalar ƙarancin kuɗi, saboda sun lura da cewa wanda ya tara kuɗi yana da ikon warware yawa-yawan matsaloli, don haka babban burinsu shine su tara mamakon kuɗaɗe.

Akwai zantuka biyu masu cin karo da juna dake tattare da kuɗi gami da alaƙar kuɗin wajen tunzura aikata ayyuka musamman munana a wannan duniyar. 

Zance na ɗaya yana cewa "Son kuɗi shine tushen aikata duk wani laifi", yayin da zance na biyu ke cewa "Rashin kuɗi ne silar dukkan wasu munanan ɗabiu".

Sau tari da zarar an ambaci matsalar kuɗi, abinda ke zuwa a zukatan mutane shine 'ƙarancin kuɗi'. Yawa-yawan mutane ita suka sani, saboda ita tafi yawa, kuma ita akafi sani a matsayin matsalar kuɗi, amma a zahiri, abin ya haura haka.

 Ga abinda nazari ya nuna game da kuɗi da masu kuɗi:-

-Daga cikin mutanen duniya balagaggu sama da biliyan biyar, mutane miliyan sittin da biyu da rabi ne suka mallaki kashi 47.8 na arzikin duniya (1%). 

-Rahoton Oxfam na 2021 ya nuna cewar mutane goman da suka fi kowa kuɗi sun mallaki arziƙin da ya haura abinda mutane biliyan uku da miliyan ɗari ɗaya suka mallaka.

-Kashi 27 na attajirai sun faro ne daga tsatson talauci (Bank of America)

-Kashi 46 na attajirai sun samu arziƙi daga kyakkyawar tarbiyar sarrafa dukiya gami da gadon jari ko na kasuwanci  (Bank of America).

Saboda haka a taƙaice, matsaloli biyu ne ke tattare da kuɗi

1. Matsalar Ƙarancin kuɗi

2. Matsalar Yawaitar kuɗi

Kowacce babbar matsala ce wadda idan baka san yadda zaka yi da ita ba haƙiƙa zaka kasance cikin gagarumar matsala.

Attajiri na ɗaya a Afirka, Aliko Ɗangote, ya haɗu da matsalar ƙarancin kuɗi a shekarun baya, lokacin da yake ƙoƙarin gina gagarumar matatar man fetur ta afirka, amma saboda shi gwani ne a wajen warware matsalar ƙarancin kuɗi, ya jima da warware matsalarsa ba tare da kowa ya sani ba.

  Ɗangote yana sahun kaso 46 na daga ƙididdigar bankin Amurka, watau sahun attajiran da suka samu arziƙi daga kyakkyawar tarbiyar kasuwanci gami da jalin soma kasuwancin. Don haka tun da jimawa, ya gina ɗabi'unsa akan tarbiyar sarrafa dukiya, maimakon burga da burgewa. Wannan ya sa kuɗi da kansa yana son zama a tare dashi.

Matsalar ƙarancin kuɗi ita yawa-yawan mutane ke fama da ita, tunda ga abinda rahoton Bankin Amurka ya nuna can a sama, don haka da yawan mutane ke ɗaukar kuɗi shine jindaɗin rayuwa.

A zahiri, matsalar ƙarancin kuɗi abu ne mai muhimmanci ga duk wanda ya fahimce ta, domin ita ke tunkuɗaka yin tunani da ayyuka waɗanda zasu sauya rayuwarka daga talauci zuwa arziƙi, waɗanda kuma zasu hana ka wawanci idan ka shiga sahu na gaba, watau kashi ɗaya bisa ɗari na Attajirai a duniya.

Wannan yasa koda attajiri ya tsiyace, ake kiran yanayin da ya shiga da suna 'Broke', saboda yanayi ne wanda ba tabbatacce ba, yanayine tamkar makaranta wadda zata ta ƙara masa haske da karsashin sake ginawa kansa arziƙin da zai fi abinda ya mallaka a baya. Amma shi talaka, saboda ɗabi'unsa na rashin tafiyar da dukiya yadda ya kamata, ko nawa ya samu na ɗan lokaci ne, sai aga kuɗaɗen sun gudu sun barshi, don haka ake yiwa nasa laƙabin da suna 'poverty'.

Matsalar yawaitar kuɗi tana sanya mutum ya zama rago, shashasha kuma wawa musamman a harkar rayuwa ko ta kasuwanci matsawar bai ɗauki darussan dake cikin yanayin ƙarancin kuɗi ba. Sannan wannan matsala, ta kanyi silar mutum ya mutu cikin ɓacin zuciya.

   Mun  ga haka a rayuwar Mashahurin mai Kuɗin nan Pablo Escobar ɗan ƙasar Columbia, wanda ake zargin ya tara dukiya daga dillancin miyagun ƙwayoyi.

 Pablo ne wanda ya taɓa zuba zunzurutun kuɗi kusan dalar amurka miliyan biyu a wuta domin ta ruru, ta samar da ɗumi wanda zai sa ƴarsa ta daina kyarmar sanyi.. a lokacin da ya tserewa kamun jami'an tsaro.

Pablo ya bi miyagun hanyoyi wajen tara kuɗi, ya kuma yi amfani da kuɗin wajen cimma muradunsa, ya sa an kashe mutane da yawa waɗanda suka ɗaga masa yatsa, ya gina gagarumar daula. D

A lokacin da gwamnati ta kama shi ta tsare a kurkuku sai da ya siye kafatanin jami'an jarun ɗin ya tsere, daga bisani aka sake kamo shi, inda aka bashi dama ya gina Fursuna tashi ta kansa, wadda ya cikata da kayan alatu, da ɗumbin kayayyakin more rayuwa, amma dai a ƙarshe, ana zargin ya kashe kansa da kansa saboda gudun kamun jami'an tsaro.. kuɗin ba suyi masa rana ba.

Wani rahoto na kafar Business Insider ta Amurka ya nuna cewa ko ɗa gareka idan yana samun duk abinda yake nema a wurinka, karsashinsa na yiwa kansa abinda ya kamata yayi raguwa yake yi matuƙa.

Wannan yasa daga rahoton sama, kashi 27 kaɗai na talakawa ke iya jure fafutikar gina dukiya daga ƙuncin ƙarancin kuɗi.. saboda kiran dukiya yana buƙatar waɗansu ɗabi'u waɗanda dole sai mutum ya soma aikatasu na tsawon lokuta kamar yadda marubuci Tom Corley ya kawo a littafinsa 'Rich Habits'  bayan ya shafe shekaru yana nazartar rayuwar attajirai.

Haka kuma dalili kenan da yawa-yawan attajirai (kashi 46 daga rahoton Bank of America) suka samu tarbiyar kafa kasuwanci da kuma jarin soma kasuwanci, saboda sun samu abinda yawa-yawan mutane basu dashi, don haka sunfi zarafin zamowa attajirai.

  Talakawa da yawa basu gane haka ba. Akwai ɗabi'u da ayyuka na mutane waɗanda ke ƙara cusa su cikin talauci, a tsammanin wasu, gwamnati zata rage musu raɗaɗi, amma akasari duk abubuwan da gwamnatoci ke yi suna ƙara dankwafar da talaka cikin talauci ne da ƙara arziƙa mai arziƙi, saboda a duk sa'ar da kace zaka yiwa mutum abinda ya kamata ya yiwa kansa, a zahiri cutar dashi kayi ba taimakonsa ba.

A taƙaice, Wajibi ne mutum ya koyi rayuwa da ƙarancin kuɗi matsawar yana so kada kuɗin su tunzura shi aikata shiririta a yayin da ya tsallaka fagen attajirai masu matsalar yawan kuɗi.

 Ga duk inda matsala ra samu, akwai wani darasi dake rattare da ita. Fahimtar wannan darasin da aiki dashi sune abubuwanda zasu ƙara maka daraja a ayyukanka na gaba.

 Sannan yana da kyau a sani cewa ba kuɗi ne mafi muhimmanci a kasuwanci ko a rayuwa ba, duk abinda zaka mallaka, matsawar ka rasa farin ciki, ai kuwa sam ba suyi maka rana ba. Haka nan, duk abinda ka rasa na dukiya, matsawar ka samu farin ciki, ai kuwa ka mallaki abinda ya fisu.

Saboda haka, idan kana da matsalar ƙarancin kuɗi, ya kamata ka soma koyon ilimin nema da sarrafa dukiya.

 Sannan idan har ka iya kafa kafar warwarewa mutane matsalolin dake damunsu, tabbas da sannu zasu kawo kuɗin da suka mallaka zuwa gareka.

Haka kuma, yana da kyau ka koyi dabarar farantawa na kusa da kai domin samun dacewa da farin ciki daga mahalicci..

YADDA AKA YI BAUTAR KURMIN JAKARA A KANO

 BAUTAR JAKARA

Ga abinda ya zo a littafin Tarihin Kano game da Bautar Kurmin Baƙin ruwa ko ace kurmin Jakara.

'Ma'abutan wannan ƙasa (Kano) waɗanda Bagauda ya same su a cikinta suna muljin garinsu, ba su bin kowa sai Tsumburbura da duhuwa tasa JAKARA. Ana ambatonta (duhuwar) da KURMIN BAƘIN RUWA, domin shi ruwa ne baƙi, duhuwa ta kewaye shi, ana kiyaye dukan musiba da ita da gunkinsu, mafarinta kuwa daga Gurgumasa har zuwa Dausara. Kiraranta da zartakenta ba su motsi sai idan musiba ta gabato wannan gari ta yi kuruwa sau uju, hayaƙi ya riƙa fitowa daga cikin Tsumburbura, wanda ke cikin tsakiyar ruwa. Sai su nemi baƙin kare su yanka a ƙarƴashin Tsumburbura, kuma su yanka baƙin bunsuru a cikin duhuwar.

   Idan hayaƙi da kururuwan sun daɗu, to babu makawa sai musibar dɗta sadu dasu. Idan kuwa ba su daɗu ba, babu masiba. Sunan duhuwan nan kuwa MADAMA. Kuma sunan Tsumburbura RANDAYA'.

Ƙarin Bayani game da KURMIN JAKARA

Ita Jakara ana kiranta da suna KURMIN-BAƘIN-RUWA saboda ruwan tafkin baƙi ne, kuma kewaye take da bishiyoyi masu yawa. A cikin bishiyoyin ne akwai guda ɗaya da aljani yake kanta, wadda suke yin tsafinsu a kanta, kuma wadda take yin hayaƙi idan musiba ta tunkaro Kano. Ita wannan bishiyar a tsakiyar ruwan take. Wannan daji mai yawan bishiyu sunansa MATSAMA, Bishiyar Tsafin kuma itace RANDAYA. Ɗaukacin wajen shine Jakara har zuwa inda Kasuwar Kurmi take a yanzu.

Daga Littafin KANO TA DABO TUMBIN GIWA na Alhaji Ahmad Bahago

ZAMU JE JIDAL WURIN SARAUNIYA

HANYAR KANO: TARIHIN DA KE GURIN GAWA

 HANYAR KANO: TARIHIN DA KE GURIN GAWA

SADIQ TUKUR GWARZO

Kamar yadda marubutan littafin 'Urban Society ' Gist da Halbert suka faɗa, kuma kamar yadda yake game da asalin ita kanta Wayewar, tushen kowanne birni kusan ya samo asali ne daga hijirar mutanen ƙauyuka.

Birane sune cibiyar hadar-hadar kasuwanci, tsaro, al'adu, ilimi da bincike. Don haka ya sanya mutanen karkara na kusa da na nesa, da ma wasu mutanen da ke wasu biranen da dama kan ziyarci birane domin samun mafakar tsaro, ko kasuwanci, ko samun ilimi ko cimma wani dalili na al'ada da ma sauran muradai walau ziyarar ta kasance ta wucin gadi ko kuma ta-din-din-din. 

  Akwai ilimin tarihi mai yawa da mukan rasa yayin kawar da kawunan mu ga tafarkan da suke sadar da mutane zuwa waɗancan birane. Wannan kuwa ya haɗar da tarihin wasu muhimman abubuwa da aka taɓa yi ko kuma muhimman wurare masu dangantaka da biranen kansu.

Sau tari a ƙasar Hausa mutane kan niƙi gari domin ziyartar wani birni amma sai su shantake a wasu wurare na kusa ko na nesa da biranen bisa wasu dalilai. Haka kuma a wasu lokutan, sauyawar yanayai kan tursasa mutanen cikin birane komawa makusanta ko manesantan garuruwa ko birane da zama.

 Garin Gurin Gawa na ɗaya daga cikin ƙauyukan da suka kafu a turbar kano. Hasashe ya nuna cewar mabanbantan mutane da akasarin su ƴan tafarki ne suka kafa garin tsawon lokaci da ya shuɗe. Garin yana kudu da garin kano, akan turbar da zata shigar da mutum birnin kano ta ƙofar Ɗan Agundi (wadda aka sara a wajajen shekarar 1499AD). Don haka duk mutanen da suke son shiga kano daga yankunan Rano, Jos, sassan ƙasar Bauchi da makamantan su sai sun bi ta wannan turba.

ASALIN SUNAN GURIN GAWA

Akwai mabanbantan zantuka game da asalin sunan Gurin Gawa.

1. Na ɗaya: Gurin Gawa daga Gurin Gawarwaki. Ance an samo sunan ne daga kasancewar wurin filin daga. Watau a zamanin yaƙi, da zarar kano ta samu labarin an tunkaro ta da yaƙi ta wannan shiyya, sai ta turo dakarunta ta jibge su a wannan wuri. Don haka anan za a fafata yaƙi, anan kuma za a samu tulin gawarwaki bayan ƙarewar yaƙi. 

2. Na biyu: Gurin Gawa daga 'Gurin-Ge'

Wannan ra'ayin yana cewa an samu sunan ne daga wani Bafillatani mai suna Gurin-ge, wanda kiwo ya biyo dashi ta wajen har kuma dabbobin sa suka gano masa wani kwarmin ruwa, don haka ya mayar da wajen mazaunin sa, daga bisani ƴanuwansa fulani suka riƙa riskar sa da zama.

3. Na uku: Gurin gawa daga Gurin da aka samu  gawar Kuyangar Sarkin Rano

Ance akwai wani rafi tsakanin Medile da Gurin Gawa wanda ake kira 'Ci-kuyangi', saboda yadda yayi silar mutuwar kuyangi da dama a ciki har da wata amintacciyar kuyangar Sarkin Rano wadda ta rasu a wurin akan hanyarta ta shiga Kano, ance daga nan aka samo sunan na Gurin Gawa.

  Zuwa yanzu, garin ya kasu kashi biyu, akwai Ruga inda fulani masu sarautar garin suke, da kuma ɓangaren Hausawa inda ake kira Dausayi. Anan ne mahaifiyar shahararren masani marigayi Sheikh Nasir Kabara ta ke.

TASIRIN SHAHARAR KANO GA SAURAN MAKUSANTAN GARURUWA

 Kasancewar birnin Kano birnin kasuwanci ne ba birnin Siyasa ba, ya samu ɗaukaka tsawon lokaci saboda yadda fatake ke tururuwar zuwa gare shi bisa dalilan kasuwanci. Wannan ya taimakawa birnin wajen zamowa shahararre, shahararsa kuwa ta yi tasiri ga makusantan ƙauyuka wajen karɓar baƙi a ko-da-yaushe, da kuma hada-hadar kasuwanci.

Kamar yadda aka sani, a baya babu tsarikan otal ko masaukai a ƙasar Hausa, sannan akan rufe ƙofofin shiga birane  idan dare yayi. Saboda haka, matafiya a zamanin baya sukan samu waje da suka aminta da amincin sa su yada zango idan dare yayi kafin su ƙarasa cikin birni. Don haka kafuwar ƙauyuka a kusa da birane kan zamo masaukai ga baƙin da suke haramar shiga kano yayin da dare yayi musu.

 A irin haka ne aka samu wani mutumi daga ƙasar Bade ta cikin jihar Yobe a yanzu haka ya yada zango a Gurin Gawa tare da soma sana'ar Kwarami (awo), inda ya samu shahara a wannan sana'ar, ya rinƙa sauƙaƙawa fatake masu zuwa kano da jakuna siyan hatsi da kuma masu fitowa daga kano neman haja ba tare da sunyi dogon zango ba. (Har yanzu ana yiwa mazaunin wancan babarbare laƙabi da suna 'Marken Bade').

  A ƙarshe, ina da ra'ayin cewar muhimmancin buƙatar bibiyar tarihin manyan tafarkan da suke sadarwa zuwa biranen mu tamkar na sanin tarihin biranen ne.

HANYAR KANO: TARIHIN RIMIN GADO

 HANYAR KANO: TARIHIN RIMIN GADO

SADIQ TUKUR GWARZO

Akan yiwa garin Rimin Gado kirari da cewa "Rimin Gado garin ƴan lalle", silar hakan kuwa shine, Allah ya baiwa garin yalwa ta bishiyoyin lalle, wanda a zamanin baya ya kasance itace mai daraja wanda mutane ke rububin neman sa domin yin amfani da shi a matsayin sinadarin tsaftace jiki da magani da sauran su.

 Wannan gari, a zamanin baya, ya zamo kasuwa matattarar fatake inda mutane ke niƙo gari daga mabanbantan sassa domin siyen lalle da sauran hajoji.

A binciken da Mallam Muhuyi Magaji Rimin Gado yayi, ya sanya kafuwar garin Rimin Gado da kimanin shekaru 300 da suka gabata. Kafin zamowar Rimin Gado gari, inda Rimin Gado yake a yanzu ya kasance (zango ne) wurin saukar matafiya ne masu kara-kaina tsakan-kanin birnin Kano da biranen da ke yamma da ita misalin Sokoto.

  KAFUWAR RIMIN GADO

Ance akwai wani mutum mai suna Magili, mabaraci ne, wanda ya taso daga Degel; wani ɗan ƙaramin gari dake jamhuriyar Nijar ayau zuwa inda garin Rimin Gado ya ke, don haka ana iya cewa shine asalin kafuwar wannan gari.

Bisa al'ada ta mabarata, sukan samu gefen turbar da mutane ke shigewa su fake suna addua ko zikirai ko waƙoƙin nasiha ga matafiya da makamantansu da nufin neman sadaka daga masu shigewa. Magili ya gina gadon ƙasa a inda garin Rimin Gado ya ke a yanzu, a gefen turbar da matafiya ke wucewa zuwa birnin Kano, akan wannan gado yake zama yana bara a ko-da yaushe.

ASALIN SUNAN RIMIN GADO

Ance Magili,  wanda yake zama akan gadon da ya gina na turɓaya yana bara da rana sai kuma ya kwanta bacci idan dare yayi, ya samo ƙwanson Rimi da ya tattara a matsayin matashin kai wanda yake ɗora kansa yayin bacci. A kwana a tashi sai ƴaƴan rimin da ke cikin ƙwanson ya rinƙa zuba daga gadon nasa zuwa ƙasa, har kuma aka yi sa a tsiron bishiyar rimi ya fito a wajen wanda daga bisani ya girma ya zama bishiya gagaruma wadda ake zama don hutawa ko don gudanar da cinikayya a ƙarƙashin ta. Daga nan ne fa aka samo sunan 'Rimin Gado' wajen nuni da bishiyar Rimin da ya girma a ƙarƙashin ko a kusa da gado. 

  Sannu a hankali wannan wuri ya haɓaka ainun tare da zamowa dandalin yada zangon fatake masu son shiga kano waɗanda akasarin su suke tafiya a ƙafa, ko a jakuna da sauran ababen hawan lokacin daga birane irin Alƙalawa, Sokoto da sauran su.

  TURBAR KANO TA SASHEN RIMIN GADO

  Wannan turba ta soma ne daga ƙofar Kabuga wadda take a yammacin kano, ta keta ta shacin Janguza, ta wuce ta Yalwan Ɗan ziyal har zuwa wannan gari na Rimin Gado. Daga nan kuma sai ta cigaba da nausawa sashen yamma har ta keta Gwarzo zuwa wasu sassan ƙasar Katsina. Kuma kamar yadda tarihi ya nuna, ta wannan turbar ne aka rinƙa samun sadarwa a tsakanin biranin Kano da biranen da suka kafu a zamanin baya waɗanda a yanzu suke cikin jihar kanon kanta, da Katsona da Zamfara daa Sokoto da Kebbi har zuwa sassan ƙashen Mali da  Nijar. Kuma haƙiƙa, ba iya Rimin Gado ba, akwai garuruwa da dama da kafuwar su ya samu ne daga albarkar wannan turba.

WAƘE: RABBI KARE MIN MIJINA

 Rabbi kare min mijinaaa

Abin kirana farin ciki naaa

1. Ni ina sonsa sahibina

Shi nake so nake wa ƙauna

Shi yake sanya murmushi na

Shi yake yaa yen fushi na

      Shi nake yiwa kwalliya ta

      Ina adon gyara fussskata

      Na sanya kwallin idaniyata

      Na fesa ƙamshi ga suttura ta....

     Rabbi kare min mijina!!!

Rabbi amsa min kira na!!!

Rabbi kare min mijina!!!

2. Ni a guna sam bai da tamka

Duk sirrikana shi zasu riska

Da nay fushi, in yazo na sauka

Hidimtakarsa ke sani kuka

      Ya abin so farin cikina

       Na mallaka maka dukka kaina

       Ina ƙaunar ka dare da Rana

      Ina yawan sonka sahibiyna...

Abin kirana farin ciki naaaa!!!

Rabbi kare min mijinaaa

Abin kirana farin ciki naaa

3.  Yau da kullum na ayyukansa

Hawa da sauka a lamurransa

Yana cikin sauke haƙƙunan sa

Yana yawan bani lokacin sa

      Shi ya sanya nake ta son sa

      Ina ta Rama don ambaton sa

       Ina shirin kare lafiyar sa

       Ina nufin na zama garkuwar sa...

Haba masoyi ka ceci raina!!!

Rabbi amsa min kira na!!!

Rabbi kare min mijina!!!

4.   Son ka ya keta zuciya ta

   Yayi cafkar idaniya ta

   Yana ta yawo a jijiya ta

   Son ka shineee Rayuwa ta

       Zan biyayya a lamuranka

       Zan yi tamkar Sa ɗakar ka

       Zan duƙursawa zantukan ka

       Zani girmama ƴanuwan ka...

Ni ina sonka ya miji na..

Rabbi kare min mijina

Abin kira na Farin cikina 

5.     Shine mijina farin ciki na

Shine yake gyara laifuka na

 Shine yake saita lammura na

 Shine yake ɓoye kuskure na

      Bautar sa Bautar Ubangiji ne

      Fushin sa wannan abin gudu ne

       Ka ɓata rai ko nayo kure ne

        Haba masoyi, rashin sani ne..

 Ka ceci raina, ya kai mijina!!!

Ni ina son masoyiyata

Son ki ke mulka zuciya ta.

haƙƙin mallaka @Sadiq Tukur Gwarzo

MUYI KOKARIN KARE KAWUNAN MU DAGA RIBA

 MUYI ƘOƘARIN NESANTA KANMU DAGA RIYA, ƘARAMAR SHIRKA. 

   Allah Ta'ala ya umarci masu imani a cikin littafin sa Alqur'ani da cewa su bauta masa, kada kuma su haɗa wannan bauta da ta waninsa. Harma ya kira aikata haɗa bautar Sa maɗaukakin Sarki da ta wanin sa a matsayin zalunci wanda yake abu maigirma. 

  Annabi Muhammad (s.a.w) ya bayyana Riya a matsayin shirka wadda take ƙarama, wadda kuma Allah ba ya amsar aiki komai kyawunsa matsawar akwai ta a ciki.

 Malamai sun fassara riya a matsayin 'yin abu don neman yardar mutane, ba don neman yardar Allah ba'. 

   Shin yardar Allah muke nema ko ta murane a ayyukan da muke aikatawa? 

   Mallam Umar Sani fagge yayi tsokaci akan haka, inda yace "Idan kana so ka auna cewa akwai Riya acikin aiyukanka, to kayi duba acikin waɗannan abubuwan guda biyu;

   1. Na farko, Ibadar Ka.

Mallam yace, ka auna Sallar ka da sauran ibadun da kake yi duka, idan har ka samu cewa kana yin su da kyau acikin/gaban jama'a sama da yadda  kake yinsu kai kaɗai, haƙiƙa kana aikata Riya; ƙaramar shirka. 

Mallam Ya ce "Ba ibada kadai ba, hatta sadaka, kyauta da sauran ayyukan alheri, indai kana fifita yinsu akan idon jama'a don jama'ar suyi maka shaidar kai mai aikata aiyukan alheri ne, a bayan idonsu kuma ba ka yi, haƙiƙa kana aikata Riya. "

A ranar alqiyama kuma Allah zai tozartar da duk mai aikata Riya, Allah Ta'ala zaice masa 'kayi abu kaza da abu kaza don mutane suce kayi, kuma sun faɗa, don haka baka da lada a wurina'. Daga nan sai mala'iku su kifa fuskar mai aikata Riya da qasa, su jashi izuwa wutar jahannama. (Allah yayi mana tsari da ita).

  2. Abu Na biyu: Rayuwar ka

Mallam Umar Sani Fagge ya labarta mana wata ƙissa, inda  yace "watarana wani mutum yana yawo, yana sanye da riga mai tsada, wadda farashinta zai tasarwa dirhami arba'in, sai Sayyadina Umar(R.A.) ya kirashi yake tambayar sa nawa ne jalin kasuwancin sa da har yake sanya irin wannan tufafi? Sai wannan mutumi yace Jalinsa yakai misalin dirhami dubu daya. Sai kuwa Sayyadina Umar (R.A) ya dakeshi da sanda, sannan yace "Amma kake sanya irin wannan tufafi saboda Riya?" Akace ana cikin haka kuma sai ga Sayyadina Abdurrahman bn auf (R.A) yazo wajen yana sanye da tufafi wadanda darajarsu takai ta durhami dubu hudu (Mallam yace sama da miliyan dari kenan a yanzu), amma Sayyidina Umar bai ce masa komai ba."

 Sai Mallam ya cigaba da cewa "dalilin haka shine, wannan mutumi mai jarin durhami dubu, idan aka ƙyaleshi yana sanya tufa kurum na durhami arba'in, watarana sai ya karya jalinsa da kansa, domin yana yin abinda matsayinsa bai kai ba, yin hakan kuma nau'I ne na Riya. Shikuwa sahabi Abdurrahman bn auf, Allah ya bashi mamakon dukiya, yana da ikon sanya tufafi masu tsada ba tare da ya girgiza ba".

 Don haka Mallam yace, "duk wanda yake ƙuƙutawa ya sayi wani abu, ko yayi wani abu sama da matsayin da Allah ya ajiye shi don gama da nuna isa, wannan Riya ne, Allah ba yaso, idan mai aikata haka kuma bai tuba ba, zai gamu da fushin Allah a ranar alqiyama". 

  Lallai Riya babban lamari ne da ya kamata mu yi ƙoƙarin kare ayyukan mu da shi. Lallai Allah Ta'ala ne mafi kyautatuwar miƙa lamura da kuma neman yarda daga gareshi ba sauran mutane ba. 

  A sani cewa duk wanda Allah Ta'ala ya so, kuma ya ƙaunata, to Mala'ikun sa masu tsarki zasu ƙaunace shi, hakanan  al'umma zata ƙaunace shi kamar yadda yazo a cikin Hadisi.

  Dafatan Allah ya kiyaye mu daga dukkan wani nau'I na Shirka. Amin. 

#Sadiq Tukur Gwarzo

WAƘAR NEMAN MAFITA DA RIBA BABBA

 1. Allah sarki ne mai yawaita

   Falala da tsari da kyauta

   Bismillah zan karanta

   Waƙar mafita da riba

2. Zamanin nan ya ƙazanta

Lamurra duk sun jirwanta

Ayyuka da halin mugunta

Ga cin amana bai tsaya ba.

   3.  Garkuwa don kuɗi da sata

     Ga yawan fyaɗe da ƙeta

     Ga rashin ladabin ƴammata

     Duk ba zai mana mafita ba.

4. Tur da sauyi maras nagarta

Mai ɗorawa mutum kurumta

Ayyukan sharri ko mugunta

Mance Allah ba zai mana ƙa'ida ba

5. Son kuɗi duk ya tsananta

Burin kowa ya huta

Da kuɗi mata da mota

Babu cas, ko as dat ta'abba.

6. Shiyasa ayyukan mugunta

Munana, masu raba zumunta

Ayyuka na rashin aminta

Sun yawaita ba ma huta ba.

7. Ga uwa ta saida ɗanta

Ga uba ya haiƙewa ƴar ta

Ga ɗa yay fansa da wauta

Ya subhanallahi ka tsare mu gaba

8. Ran Hanan dai ya salwanta

Malaminta ya ha'inta

Ya aikata abin mugunta

Aikin sa gareshi babu riba

9. Aisha mai kasshe kanta

Wani jami'i shi yai lahanta

Cin zarafi mai muni na mata

A zamanin nan ana yi ba da ƙa'ida ba

10. Shugabanni da halin mugunta

An sa talaka yana ragaita

Daɗin haraji, tsada, duk an azabta

Janye tallafin mai ba abune mai kyau ba

 

11. Masu tsafi kun ƙazanta

Masu caca kuna da wauta

Luɗu da cin zali duk sun haramta

Wanda duk bai bi Allah ba ba zai zauna lafiya ba

12. Yau fasadi ya inganta

Mai bin shaiɗan zai kafirta

Ayyukan sa duk sun muzanta

Annabin Allah ya hane mu da cin riba

13. Masu shirka sun yawaita

Masu kiran haram saboda wauta

Ayyukan gaskiya ya ƙaranta

Lalle masifa a duniya ba ta gushe ba

14. A yau ƙarya itace mai tsafta

Wasu ma sun ƙware akanta

Samun kuɗin su shine mafitta

Ai kuwa hakan ba abune mai kyau ba

15. Aikin ƴan ta'adda ya ƙazanta

Zubar jini a yankin mu ya yawaita

Asalinsu akwai cin hanci da ƙeta

Jami'ai masu cin amana ƙarshensu ba zaiyi kyau ba

16. Ƴan siyasa ya kuke ta

     Yaudarar talaka da sata

     Kun hana arziƙi ya wadata

  Kawunan ku kuke so ba talaka mai wahala ba

17. Ya kamata fa mu fahimta

Arziƙi ko da ya tsananta

Ko talauci in ya rabanta

Ga bawa ƙaddara ce wadda ba a guje ba

18. Tun gabannin yin halitta

Rabbuna Allah ya hukunta

Arziƙin ɗa, bawa ko jarrabta

Duk abinda mutum zai yi ba zai keta ƙa'ida ba

19. Yanzu menene mafitta?

     Ga zukata sun firgitta 

     Rashin natsuwa ya yawaita

 Duk abinda mutum zaiyi ba zai sake ba

20. Fahimtata a rayuwa ta

     Sai mun sauya jigon nagarta

    Sai mun rage raɗaɗen masu jinta

Sai muso juna da alheri banda gaba

21. Jama'ar mu akwai nagarta

A basu ilimi shi na fahimta

 Zai kawar da talauci mai kanta

Duk mai aiki da hikima ba zai sha wuya ba

22. Ilimi mai sa nagarta

   Mai gyara ayyuka da fahimta

   Jahilci kuwa idan yayi kanta

   Dole ayyukan jama'a ba zasuyi kyau ba

23. Tarbiyya ko mafi inganta

      Turbar Islama binta

      Ba fasadi babu cuta

   Komai aka mayar ga Allah ba zai zama mai wuya ba

24. Ladabi abu mai kyau ga mata

      Rufe tsiraicin su zusu kuɓuta

      Bin iyaye da magabata

     Barin fariya, yin ɗagawa abune ba mai kyau ga lahira ba

25. A koyar da yara jarumta

       Aiki tuƙuru shine za a huta

       Lalaci, sakaci ko sata

 Ayyuka ne haramtattu da ba za a yisu da ƙa'ida ba.

26. Mu kalli Japan, Sin da Kolkata

      Matasa na fafutika, kai hatta

     Yara ƙananu da mata

Kowa nason ceton ƙasarsa ba cutar da ita ba

27. Neman halak abune mai tsafta

      Mai gyara ƙasa da zukata

      Idan zukata suka ladabta

    Ayyukan bayi da dama ba zasu ƙetare ƙa'ida ba

28. Wajibi zalinci ya huta

      Adalci shi ake buƙata

      Tsayar da haddi ga masu gata

      Matsawar kuɗi suka rinjayi adalci ba zamu zauna lafiya ba

29. Ya Allah ka bamu mafitta

      Ya Rahmanu sarkin Nagarta

      Ya man iza da aka fa ajibta

    Ya Laɗiyfu ka yaye mana  rashin aminci da gaba

30. Ni Sadiq Gwarzo na yawaita

      Damuwa shiyasa na rubuta

      Waƙar ina kewa da buƙata

    Ina adduar samun tsira da rabo babba.

ALHAMDULLAHI

      

CIN ZARAFIN ƘANANUN YARA DA KARIYA A BISA HAKA

 CIN ZARAFIN ƘANANUN YARA DA KARIYA A BISA HAKA

SADIQ TUKUR GWARZO

GABATARWA

'Child maltreatment':- Cin zarafin ƙananun yara na nufin cutarwa ko wofantarwa da ake yiwa yara ƴan ƙasa da shekaru 18. Hukumar lafiya ta duniya   WHO ta sanar da cewa a duk faɗin duniya, kimanin yara biliyan 1 ne suka fuskanci cutarwa ta taɓuwar lafiyar jiki, ko ta ɓangaren jima'i ko kuma ta ɓangaren damuwa mai jiɓi da ƙwaƙwalwa. Wannan na nufin, rabin yara masu shekaru 2-17 dake rayuwa a wannan duniyar tamu sun haɗu da wancan tasgaron. Lallai wannan abin tashin hankali ne. Don haka ne yake da matuƙar muhimmanci a gare mu manya mu ɗauki mataki a game dashi.

   Kawar da cutarwa da wofantarwar  da ake yiwa yara haƙƙi ne da ya shafi al'umma baki ɗaya, saboda haka ya kamata ace mutane daga rukunan al'umma mabanbanta sun fahimci matsalolin dake tattare da cutar da ƙananun yara tare da ɗaukar matakai don daƙile aukuwar hakan.

  BAYANAI NA GASKIYA GAME DA CIN ZARAFIN YARA

Bisa haƙƙaƙewar ƙungiyar ISPCAN (International Society for the Prevention of Child Abuse and Neglect), hujjoji na ƙara ƙamari masu nuni da cewar wofantarwa gami da cutarwar da ake yiwa ƙananun yara ne silar aukuwar rabin matsalolin da al'ummar mu ke fuskanta a halin yanzu.

Cin zarafin ƙananun yara laifi ne, kuma saɓa dokar kundin tsarin mulkin Nigeria ne, kamar yadda yazo a;- Chapter 21: Offences against morality"  Criminal Code Act, Chapter 77, Laws of the Federation of Nigeria 1990. Retrieved 2 April 2016.

Haka nan, rahoton binciken ƙasashen duniya ya bayyana cewa kusan a duk yara 4 masu shekaru tsakanin 2-4, ana samun yara 3 waɗanda suka fuskanci azabtarwa ta jiki da/ko cusa musu damuwa daga ɓangaren iyaye ko masu reno, haka kuma ana samun a duk  mace 1 a cikin mata 5, da namiji 1 a cikin maza 13 cewa sun miƙa koken an ci zarafin su ta ɓangaren jima'i a lokacin da suke yara.   

MATSALOLIN DA CIN ZARAFIN KANANUN YARA KE HAIFARWA A YAN-KUNAN MU

Matsalolin da cin zarafin yara ƙananu ke haifarwa suna da tarin yawa, kamar yadda a baya muka kawo rahoton binciken kungiyar WHO cewa kusan rabin matsalolin al'ummar mu na da tushe ne daga cin zarafin ƙananun yara, wanda hakan ke nuni da cewa matsawar zamu tashi tsaye wajen kawar da waɗannan matsaloli to kuwa tabbas yawaitar rashin zama lafiya da ƙananun laifuffuka har ma da manya zasu ragu matuƙa a garuruwan mu.

NAU'IKAN CIN ZARAFI

Nauikan kashi huɗu ne, amma suna da rukunai ko yanayai da dama.

1. Cin zarafin yaro ta hanyar cutar da lafiyarsa

2. Cin zarafin yaro ta hanyar jima'i. Wannan ya danganci wasa ko cusa wa yaro wani abu na al'aura ko makamancin sa a al'aurar sa, da kuma ɗaukar hoton al'aurar ko sanya yaro yin wasa da ita.

3. Cin zarafin yaro ta hanyar cusa masa damuwa

4. Wofantarwa; watau rashin sauke wani nauyi na yaro da ya rataya akan wani mutum.

YADDA ZA A KAWO KARSHEN CIN ZARAFIN KANANUN YARA

YA KAMATA MU SOMA MAGANTUWA: Cin zarafin ƙananun yara kan faru cikin sirri, don haka muna da buƙatar samar da kyakkyawar hanyar jan ra'ayin al'ummar mu su soma magantuwa akai domin wannan batu ne wanda mutane ba kasafai suke jin daɗin tattauna shi ba.

  Don haka muna da buƙatar sanya abubuwa da dama domin gina 'shingayen kariya' (safety nets) a cikin mazaɓun mu.

Matakan bi domin kare cin zarafi sune:-

1. Ilimantar da al'umma

A. Koyawa alummar mu alamomi na kai tsaye da suke nuni da cin zarafi ga ƙananun yara.  

B. Ilimantar da Malamai

Malamai kan iya zamowa bangon samun rabauta jallin-jal wajen kawar da cin zarafin ƙananun yara idan har ya kasance malaman sun fahimci abin sosai tare kuma da basu tallafi na musamman.

C. Ilimantar da Yara

Ƙananun yara basu da buƙatar sanin cikakken bayani game da cin zarafi, to amma akwai buƙatar koyar da su sauƙaƙan dokokin kare kai daga haɗuwa da cin zarafi, misali ya kamata a koyar da yara cewa :-

-Babu wanda zai kasance yana cutar dani

-Babu wanda zai taɓa min al'aura

-Babu wanda zai ɗauki hoton al'aura ta.

- Idan ina da wata matsala, zan sanar da ita ga wani na

-Kada na bar duk wata cutarwa da wani ke yi mini a matsayin sirri musamman wadda ta shafi taɓa al'aura ta.

-Na sanar da wani/wata idan wani na ƙoƙarin haiƙe mini

2. DOKOKI

  Wajibi ne masu zartar da dokoki su samar da doka mai ƙwari da hukunci mai raɗaɗi ga duk wanda aka samu da laifin cin zarafin ƙananun yara. Wannan shine babban mashinfiɗi da zamu samar domin kawar da duk wata barazana mainfuskantar manyan gobe.

Mun samar da kwas na musamman game da cin zarafi a kwalejin Hausa ta yanar gizo mai suna AAGHOLI. Ana iya ɗaukar cikakken kwas ɗin a kyauta ra nan hanyar:- https://aagli.com.ng/courses/child-maltreatment-and-prevention/

FALALAR MALAMAI DA TA'AZIYYAR MASANI SHEHU AHMADU BAMBA (Qala Haddasana)

 FALALAR MALAMAI DA TA'AZIYYAR MASANI SHEHU AHMADU BAMBA (Qala Haddasana)

SADIQ TUKUR GWARZO

Sahabi Aliyu R.A ya faɗa ga Jabir ɗan Abdullahi R.A cewa "Duniya ta dogara ne akan abu huɗu; Addini, da Malami, da Mai yin aiki da ilimin sa sai Jahili wanda baya girman kai wajen neman sani, da kuma Mawadaci wanda baya rowa da dukiyar sa.

  Marigayi Sheikh Dr.  Ahmad Bamba ya faɗa mana cewa ilimi ba komai bane sai sanin abu a zuciya da kuma gaskatar sa a zahiri, yayin da jahilci ke nuni da kiyaye abu a zuciya wanda a zahirance ba gaskiya bane. Saboda haka a  cewar sa ba kawai rashin sanin abu ake kira jahilci ba, a'a har ma da sani gami da riƙo na abinda bai gaskata ba. 

  Rayuwa irin ta Dr Ahmad madubi ce ga ɗaukacin al'ummar musulmi. 

  Shi mutum ne mai kyakkyawar fahimta ga lamurran addini, amma mai zafafawa wajen kare martaba irin ta Annabi Muhammad s.a.w

Mai kimanin shekaru 82 da haihuwa, wanda ya rasu ayau Jummu'a 7/1/2021, Marigayi Dr Ahmad Bamba ya shafe ɗaukacin rayuwar sa wajen nema da kuma bayar da sani. Ya shafe sama da shekaru 20 yana ɗaukar darasi a Madina, masallacin Annabi Muhammad s.a.w. Sannan ya fassara Littafin Muwaɗɗa wallafar Imamuna Maliku ɗan Anas daga harshen larabci zuwa harshen Hausa, baya da karantarwar sa ga manyan littattafai irin su Sahih Bukhari, Sahih Muslim, Sunnani Darimi, da makamantan su duk acikin harshen Hausa. Tabbas, rasuwar sa babbar asara ce ga kafatanin al'ummar musulmi musamman Hausawa.

  Ya zo a cikin littafin 'Al ilmu Huwal Imamu' na Shekh Ibrahim Nyasi cewa Hanyar aljanna ta na hannun mutane guda huɗu; Malami, da mai gudun duniya da mai ibada da kuma mai jihadi fi sabilillahi. Shi Malami idan ya kasance mai gaskiya ne cikin zuciyar sa, tabbas Allah zai azurta shi da Hikima. Duk kuwa wanda aka baiwa Hikima alal haƙiƙa an bashi gagarumar baiwa anan duniya da gobe lahira kamar yadda yadda yazo a cikin littafin Allah Alqurani.

  An tambayi Ɗan Mubarak cewa suwanene mutane?, sai yace 'Malamai', sai aka ce masa su wanene sarakuna? sai yace masu gudun duniya, sai akace su wanene kaskantattu?, sai yace masu cin duniya da addini. Don haka, ana iya cewa lallai malamai mutane ne masu daraja a cikin al'umma.

   Abdul-Aswad yana cewa babu wani abu wanda yafi Ilimi ɗaukaka. Sarakuna masu yin hukunci ne ga jama'a, yayin da Malamai ke yin hukunci a garesu.

AHNAF R.A yana cewa Malamai sun kusa kasancewa iyayen giji.. dukkan ɗaukakar da ba a ƙarfafe ta da ilimi ba, ƙarshen ta ƙasƙanci ce.

Annabi Muhammad s.a.w ya faɗa cewa "Malamai, sune magada Annabawa" (Tirmizi, Abu Dawood da Ibn Maja duknsun ruwaito shi)

Allah Ta'ala kuwa ya faɗa cewa "Iyaka dai masu jin tsoron Allah sune Malamai" (Suratul Fathi, 28).

  Babu buƙatar zafafa yabo ga marigayi Mallam Ahmad Bamba, domin shi ba mai son yabo ko kwarzantawa bane a zamanin ratuwar sa, amma shine wanda ya jaddada Sunnah a ƙasar Hausa bayan da ta ɗauko dusashewa, shi mutum ne wanda yake son Allah da Manzon sa, wanda yake tarbiyantar zukatan bayin Allah akan bautar Allah ta tsanin manzon sa Annabi Muhammad s.a.w da mayar da lamurra a gareshi, kuma mutum ne maras kwaɗayi, mai darrajanta ilimi da darrajanta kansa, gami da faɗar gaskiya walau ga shuwagabanni ko ga mabiyansu.

Allahu Akbar, shi mutum ne mai daraja a duniyar musulunci, tushen darajar sa kuwa bai wuce ga riƙon sa ga sunnar Annabi Muhammad s.a.w ba, da tsantsenin sa kai kace shine Imam Maliku bn Anas ko Imam Hasanul Basri. Hakika, rayuwar sa ta kasance abar koyi ga al'ummar musulmi.

  Wani sashen masana sun faɗa cewa An fifita Imam Hasanul Basri akan sauran Tabi'ai, saboda abubuwa guda 5;-

1. Baya umarni da aikata wani aiki face ya fara aikatawa.

2. Baya hanuwa ga barin wani aiki face ya fara hanuwa daga gareshi.

3. Duk wanda ya nemi wani abu daga abinda Allah ya hore masa zai bashi.

4. Ya kasance tana wadatuwa da ilimin sa ga barin neman wani abu a wajen mutane.

5. Ya kasance ciki da wajen sa duk ɗaya ne.

 Tabbas, duk waɗannan siffofi guda biyar sun tabbata ga Marigayi Shekh Ahmad Ibrahim Bamba. Gashi kuma ya samu cikawa irin tasa.. da fatan Allah ya rahamshe su duka amin.

Abdullah bin ‘Amr Ibnul ‘Ash ya ruwaito daga Annabi Muhammad s.a.w cewa "Lalle, Allah baya ɗauke ilimi daga hanawar sa ga bayin sa. Sai dai yana ɗauke ilimi ne daga mutuwar malamai ta yadda tsarkakan mutane zasu gushe, sai mutane su naɗa wawayen mutane a shugabanci. Sannan idan aka tambaye su, sai suyi magana ba da ilimi ba. Sai su taɓe kuma suyi asara.” ( Al-Bukhari da Muslim suka ruwaito).

    Kaicho da rashin babban masani Dr Ahmad Bamba, to amma ya kamata kowa ya sani wannan duniya ba abar dawwama bace. Tabbas, kowanne mai rai zai ɗanɗana mutuwa. Kuma tabbas, yadda Dr Ahmad ya koma ga mahaliccin sa, kowannen mu lokaci yake jira domin komawa zuwa ga Allah. Don haka ya kamata mu shagaltu wajen aiki da koyarwarsa, da neman ilimi, da bin Allah da kuma neman dacewar Allah da samun Aljanna.

  Dafatan Allah ya gafartawa Dr Ahmad Ibrahim Bamba, Allah ya tallafi bayan sa amin.

ASALIN KISHI

 ASALIN KISHI

Daga Sadiq Tukur Gwarzo

GABATARWA

  A shekarar 2013, wani rahoton binciken masana da Farfesa Daniel Freeman na Jamiar Oxford tare da marubuci Jason Freeman suka wallafa a jaridar 'The Guardian' ta ƙasar Amurka, mai taken 'Jeolousy: It's in your gene', ya nuna cewa kishi gadajjen abu ne wanda kowanne ɗan adam ke tare da shi a cikin ƙwayoyin halittar sa. Binciken da masana suka gudanar  ya nuna cewa mata sun fi bayyana kishi sama da maza, wannan kuwa a kimiyyance muna iya danganta shi da yanayin mutumtakar jinsinan biyu wajen jure yanayai na zuciya da ɗaukar matakai a game dasu.

Mujallar BBC Science Focus ta taɓa yin nazari game da dambarwar masana akan 'shin kishi abu ne da ɗan adam yayo gadon sa ko wanda ya koya bisa zamantakewar sa a muhallin sa?'. Shine har suka kawo hujjojin kowanne ɓangare, ciki har da masu kallon yadda wasu sarakuna a zamanin baya su ke baiwa baƙinsu matayen su don su tara da su, da yadda wasu ke faɗin cewa basu taɓa jin kishi game da abokan tarayyar jima'in su ba, sai dai bisa la'akari da hujjojin masu cewa 'gadon kishi ɗan adam yayi', waɗanda suka haɗa da yadda maza a mafi yawan lokuta suke son kyakkyawar mace (satirical theory) mai jiki sama da sauran mata, da yadda wannan soyayyar ta maza kan haifarwa da mata daraja musamman daga ƴaƴayen da dangantakar ta samar musu saboda tarawar jima'i, sai ya zamana wajibi ga mata su fi buƙatuwar samun kaɗaitacciyar dangantaka wadda zata basu ƴaƴaye, wanda hakan kan tilasta jikkunan su samar da ƙwayoyin halittun da zasu fi son wanzuwar su kaɗaitattu ababen so a wurin abokanan zaman su (maza).  Wannan ne silar samuwar kishi a ɓangaren mata, wanda kan faru da zarar mace ta hangi yiwuwar faruwar wani abu wanda zai iya dakushe mata wancan muradi nata da tayi gado daga ƙwayoyin halittu. 

Sai kuma yadda aka lura da samun ɓurɓushin kishi daga wasu dabbobi misalin Gibbon waɗanda dangantakar su ta ƙwayoyin halittu ke tuƙewa da ɗan adam, don haka aka fi danganta kishi ga 'Natural Selection', watau watsuwar ƙwayoyin halittu.

  Ƙarin hujja akan haka shine yadda a baya-bayan nan wani rahoton bincike ya tabbatar da cewa kishi shine silar da yara ƙananu ke yawan kuka/rikici da dare domin kange mahaifansu daga tarawa wadda zata kai su ga samar musu da ƙani ko ƙanwa, da kuma yadda yara ke ƙara yawaita rikici bayan mahaifiyar su ta sake haihuwa.

Mutane da yawa da zarar an ambaci kishi sun fi danganta shi a tsakanin ma'aurata, musamman tsakanin kishiyoyi, amma a zahiri kishi ya wuce haka. Don haka a taƙaice, wannan ɗan rubutu zai kalli wasu daga taƙaitattun zantuka game da asalin kishi a kimiyyance da tasirin sa gami da yadda ya kamata a tunkare shi.

MA'ANAR KISHI

Masana da dama sun fassara ma'anar kalmar kishi gwargwadon fahimtar su, amma bisa tamu fahimtar, kishi na nufin wani yanayi na zuciya wanda yake cike da tsoro da firgici da tsana da ƙyamata, wanda ya ke bijirowa a duk sa'ar da wani ya fahimci samuwar wani abu mai barazana ga darajar sa ko matsayin sa, ko damar sa, ko mabiyan sa ko wani abu muhimmi da yake tutiya da shi.

ASALIN KISHI

Ko da yake, masani mai bincike Emanuel Eisner ya faɗi cewa ƙwayoyin halittar mu kusan ɗaya suke da na kakannin mu waɗanda suka rayu kimanin shekaru 600 da suka gabata, amma haɓakar yanayin kishi a zuciyoyin mu yana da alaƙa da sauyawar abubuwan da suka rinƙa faruwa ga ɗaukacin jikkunan mu na tsawon waɗancan shekaru, wanda hakan ke nufin cewa akwai ɗaukacin banbanci a tsakanin abinda mutumin yanzu zai yi kishi akansa da na mutumin da ya rayu shekaru 600 baya, wannan ya samu ne daga sauyawar muhallai, da buƙatu da muradun mu ne, amma kuma ɗaukacin jigon kishin sam-sam bai sauya ba.

Masani Aaron Sell na jamiar Griffith da ke Australia, ya yi nazari akan asalin kishi, inda har ya gano kishi ne silar aikatuwar wasu munanan laifuka da rashin zama lafiya irin wanda ake fama da su a halin yanzu. 

Misali akan haka shine KISA. 

Kimanin kashi 90% na kashe-kashe da ake yi a wannan duniyar maza ke aikata su, amma an lura da cewa mata ne akan gaba wajen kashe ƙananun yara (Infanticide) da kuma abokanan auratayyar su (spousal homicide).

Mu kalli Spousal Homicide: Wananan kalma na nufin yanayin kisan kai da kan faru tsakanin ma'aurata, walau miji ya kashe matar sa, ko mata ta kashe mijinta. 

Bincike ya tabbatar da cewa mata aka fi samu da kashe mazajen su.

Haka nan, Bincike ya nuna cewa sama da dubunnan shekaru, mazajen da suka rayu a wannan duniyar suna cike da kishin matayen su, don haka sun kasance cike da kokari wajen ganin sun mallaki akalar matayen su, watau sun kange su daga tarayyar da basa so. Wasu mazan kan yi haka ta hanyar tsoratarwa, ko nuna ƙarfi ga mata waɗanda akasari sune a ƙarƙashin su, wannan ya sa har zuwa yanzu akan samu yanayan da namiji zai saki mace, sannan ya bi sabon mijin da ta aura ya kashe ko ya yiwa lahani, saboda ya sake ta ne cikin fushi, yana mai burin ta shiga wani yanayi wanda zai sa ta yin nadamar rabuwa da shi ba don baya son ta ba, amma da zarar ya ganta cikin yanayi mai daɗi saɓanin yadda yayi muradi, sai kishi ya taso masa, wanda a wasu lokutan ya kan zama silar aikata munanan ayyuka.

 Su kuwa mata kasancewar su raunana ga maza, sai suka fi amfani da kisa a ɓangaren su wajen gudanar da nasu kishin na kange mazajen su daga tarayyar jima'in da ba sa so. Duk da cewa an lura da cewar mata masu ƙarancin shekaru kuma waɗanda basu haihu da yawa ba ne suka fi aikata hakan, amma sau tari ɓacin ran da ke tunkuɗa su aikata wannan mummunan aiki daga gundarin kishi ya ke.

Mai bincike Anne Campbel ta gudanar da cikkaken bincike game da silar rikicin mata, abinda ta tafi akai shine mata sun ɗora rayuwar su kachokan ne akan maza (uba, ɗan uwa, miji da sauran su), don haka matsawar mace tana da namijin da zai mata yaƙi, ba za a ganta cikin rikici ba. Saboda haka ana iya cewa babban abinda ke tunkuɗa mata aikata wancan ta'addancin na kashe mazajensu bai wuce yadda suke ɗaukar tozarci ne a gare su idan har suka samu raguwar daraja ko kawar da kai daga wanda suka ɗorawa so da aminci a garesu, don haka sukan gwammace halaka mazajen su duk a cikin kishi.

Amma a game da kisan ƙananun yara da mata kan yi (infanticide), shahararrun masanan nan Martin Daly da Margo Wilson sun yi bincike akai, inda suka bayyana cewa samuwar kishiyar uwa a gida na sanya yaro cikin haɗarin fuskantar kisa a ƙalla da kashi saba'in, da kuma haɗarin fuskantar cin zarafi da kashi 40. Wannan ma duk kai tsaye ana iya cewa daga kishi ne wanda ke faruwa a tsakanin matan gida wanda kuma yake shafar yaran.

Don haka, a ƙarshen binciken Masani Aaron ya tafi akan cewa ɗan adam bai ginu da ƙwayoyin halittun yin kisa don kange wanda yake so daga wata tarayya da ta saɓawa son zuciyar sa ba, sai dai kisan ya kasance a matsayin makami da wasu yanayai munana na zuciya kan tunkuɗa wasu mutane su yi riƙo da shi gwargwadon juriyar su ga wutar kishin da ke ruruwa a zukatan su. Wannan kuwa yanayi akan same shi a sauran sassan rayuwa ba ga auratayya ba kaɗai.

Haka nan, masana sun kalli yawaitar tashe-tashen hankula tare da danganta su da kishi, wanda yake faruwa sabili da tarayya akan abu guda da wasu mutane ke son mallaka, ko kaɗaituwa da shi da makamantan irin haka, don haka duk wanda ya ga akwai yiwuwar ya rasa wata martaba da yake tinƙaho da ita ko wani na son tarayya da shi ko kuma wani ya hau turbar fifita a wani lamari sama da nashi, sai kawai yayi martani da ayyuka waɗanda suka saɓawa hankali. Akwai irin waɗannan abubuwa da yawa a cikin kasuwanci, siyasa, malantaka da sauran lamurori na zamantakewar al'umma.

  Akwai ƙarin hujjoji masu nuni da cewa kishi daɗaɗɗen abu ne da ke cikin jini wanda yake yawatawa a jijiyoyin ɗan adam, daga misali shine kisan farko da ɗan adam ya soma aikatawa a duniya, watau tsakanin Ƙabila da Habila (Cain da Able), da kuma yadda yazo a tarihi wurare daban daban inda ɗanuwa ya kashe ɗanuwansa bisa wani dalili mai tuƙewa da kishi.

  Susan Dudley, masaniya ce mai bincike, ta gudanar da wani bincike dangane da wasu tsirrai (American sea rocket) wanda ya ƙara mana fahimra a game da asalin kishi.

  Susan ta ware wasu tukwane guda biyu ne, sannan a tukunya ta ɗaya ta shuka jinsin tsirrai guda guda biyu ƴan uwan juna, a tukunya ta biyu kuwa sai ta shuka mabanbantan jinsinan tsirrai. Bayan tsawon lokaci sai ta samu cewa tsirran da aka shuka a tukunyar da ke ɗauke da mabanbantan tsirrai sunfi saurin girma fiye da ɗayar. Wannan na nuna cewa akwai kishi har a tsakanin tsirrai, domin gashi tsirran da suke da alaƙa da juna sun hana junan su girma yadda ya kamata. Wannan fa ya faru ne a tsakanin tsirrai wanda kowa ya sani kashi 25 zuwa 30 na ƙwayoyin halittar su ɗaya yake da na bil'adama. Ina ga shi jansa ɗan adam? 

Don haka fahimtar ainihin yadda kishi ya samo asali na da buƙatar dogon nazari mai tuƙewa da asalin samuwar ɗan adam, amma dai a mafi rinjaye, ƙwayoyin halittar ɗan adam ne ke ɗauke da shi.

A INA AKE SAMUN KISHI

An fi samun kishi a tsakanin abubuwa biyu masu alaƙa da juna.

 Misali, mutum ya fi kishi da mutum, dabba ta fi kishi da dabba, haka ma tsirrai sun fi yi a tsakanin su.

  Haka kuma, ko a cikin mutane, yawan zurfin alaƙa ke nuni da yiwuwar samun zuzzurfan kishi. Ko kuma ace, kishi ya fi samuwa a tsakanin wasu mutane da suke tarayya da wani abu, misalin jinsi, ƙabila, harshe, gari ɗaya ko ƙasa ɗaya, ko ƴanuwa da abokanai, ko a tsakanin wasu rukunin al'umma masu aiki ko sana'a iri ɗaya, da dai makamantan su.

Don haka za a ga cewa mace ta fi kishi da mace ƴaruwarta sama da namiji. Haka kuma sau tari, Bahaushe ya fi jin kishi ga abinda ya shafi ɗanuwan sa Bahaushe. A wani yanayin ma akan samu cewa mutum ya fi samun maƙiya daga ƴanuwan sa na jini . 

AMFANIN KISHI

  Masana sun kalli tasirin kishi, sun kuma tabbatar da cewa abu kamar sa wanda ya daɗe a duniya yana ta bibiyar ƙwayoyin halittar ɗan adam ba zai taɓa kasancewa mara amfani ba. Babban amfanin da aka fi dangantawa kishi shine; ankararwa da kuma zaburarwa domin tashi tsaye bisa naƙasun da akan iya haɗuwa da shi a lokacin da buƙatar hakan ta taso.

Don haka, ɗan kasuwar da ya fahimci yiwuwar wani abokin kasuwancin sa zai danne shi a fannin kasuwanci, zai ji kishi a zuciyar sa, wanda hakan na nufin ya zaburar da shi domin fahimta gami da gyara abubuwa na kuskure da yake aikatawa gami da ɗorarwa akan ayyukan da zasu ƙara riƙe masa martaba a kasuwancin sa. Irin haka ne ga kishiya ta aure, ko malanta, ko ta duk wani abu da kishi kan iya bijirowa a cikin sa.

  Saboda haka kyakkyawan kishi abu ne da aka lura da cewa zai iya samar da cigaba ga mutane ko ga yankuna ko ga duk wani abu da ake kishi akan sa matsawar an yi amfani da shi bisa tsari kyakkyawa yadda ya kamata.

ILLAR KISHI

Mutane da yawa suna faɗawa cikin munanan ayyuka sabili da kishi. Wani kan kashe wanda yake kishi dashi, ko ya bi wasu hanyoyi da yake gani zai iya  wargaza lamurran abokin kishin sa. Wanda akan haka, wasu kan rasa rayuwar su, ko matsayi ko darajar su ko imanin su da Allah maɗaukakin sarki. Wasu ma na tsintar kawunan su a kurkuku ko a wani yanayi mara daɗi tun anan duniya duk bisa mummunan aikin da aka aikata saboda kishi.

  Babban illar kishi ga ɗan adam shine; hana girma ko haɓaka.

   Sau tari, mummunan kishi ne silar durƙushewa da rashin cigaban al'umma. Shine kuma kan zama silar yawaitar munanan ayyuka da rashin zama lafiya.

MAFITA GAME DA KISHI

Yana da kyau a sani cewa babu wani ɗan adam da ba ya jin kishi matsawar yana da lafiyar ƙwaƙwalwa. Sannan babu wata ni'ima ko fifiko da Allah zai yi ga wani ko wata wadda ba zata sanya kishi a zukatan mutane musamman masu wani abu iri ɗaya da shi ba. Mafitar ɗaya ce; a mayar da dukkan lamurra ga Allah.

Masani Berit Brogard yana da dabarar  'normalism the feelings' wajen kashe mummunan kishi, watau ɗaukar irin waɗannan yanayai a matsayin abu gama gari wanda bai kamata a tayar da hankali akan sa ba. 

Don haka da zarar tunanin sa ya bijirar masa da wani abu na kishi, sai ya kwantarwa da zuciyar sa hankali, ya faɗa mata wannan abin fa 'is normal' ba abu ne mai buƙatar ɗaga hankali ba.

 Sanin kowa ne cewa kowanne ɗan adam yana da ƙaddarar sa, wani mai kyau wani mara kyau. Don haka, sunnar rayuwa ce irin abin nan da ake cewa 'yau gareka gobe ga wanin ka'. Watau komai na tafiya da lokaci. Idan yanzu kai ne ke sharafi, to ai a baya ba kai bane, don haka nan gaba ma wani ne zai yi ba kai ba.

Abu na gaba shine buƙatar rage abinda masana ke kira 'endowment effect', watau yanayai da kan sa mutum ya ji cewa shi kaɗai ya isa da abu kaza ko jin cewa abu kaza mallakin sa ne shi kaɗai tilo, kamar yadda aka fi samu a tsakanin ma'aurata. 

Ya kamata mace ta sani cewar an halartawa namiji ƙarin aure a duk sanda ya samu sukuni, haka shima namiji ya sani cewar mace na da damar samun annushuwa da wanin sa idan ƙaddarar rabuwa ta auku a auratayyar su.

Kuma ya kamata kishi ya zamo silar zaburar da mutane aikata kyakkyawan ayyuka ba munana ba.

Sannan mutum ya ɗora faruwar lamurra dukkan su ga Allah maɗaukakin sarki, walau ga kansa ko ga wanin sa.

Ƙarshen wannan muƙala kenan.

Ina mai adduar Allah ya jikan babban marubuci Alh Bashir Usman Tofa wanda aka yi jana'izar sa ayau litinin 2/1/2022.

Ga masu buƙatar ƙara samun sani gaɓe da wannan muƙala, akwai kwas mai taken 'Introduction to Mental Health' wanda muka samar kyauta a kwalejin Hausa ta yanar gizo mai suna AAGHOLI akan adireshin (https://www.aagli.com.ng)

Nine naku Sadiq Tukur Gwarzo (Public Health Nurse, mamba Global Goodwill Ambassadors)

  

I

MATSAYIN YESU KIRISTI: ƊAN UBANGIJI KO KUWA 'DAN AIKEN SA NE?

 MATSAYIN YESU KIRISTI: ƊAN UBANGIJI KO KUWA 'DAN AIKEN SA NE?

  

SADIQ TUKUR GWARZO

    

A duk Ranar 25 ga watan disamba na kowacce shekara, mabiya addinin Yesu Kiristi suna bikin tunawa da ranar Haihuwar Annabi Isa A.S

  Haka kuma, Mabiya addinan Islama da na kiristanci, dukkansu sun amince da wanzuwar Yesu Almasihu, kuma suna darajanta shi.

  Sai dai, yadda mabiyan kowanne daga addinan biyu suka ɗauka game dashi na da bambamci.

   A addinin musulunci, ya zo cewa Yesu Kiristi Mutum ne mai daraja, wanda Ubangiji Allah abin yiwa bauta ya aiko domin yayi wa'azi da kaɗaita shi.

  Haka kuma mahaifiyarsa, an yabeta a matsayin mace mai gaskiya. A duba Alkur'ani (3:45) da (19:17)

   Sai dai a kiristance, ba haka abin yake ba.

   Domin kuwa da yawan mabiya addinin suna ɗaukar Yesu Almasihu a matsayin Ubangiji, yayin da wasu ke ɗaukarsa a matsayin ɗa-ga Ubangiji.

   Don haka, wannan saɓani, zai warwaru ne kurum idan mukayi duba izuwa littattafai masu tsarki na waɗannan addinai guda biyu.

  Da fari dai, acikin Suratu Maryam cikin littafin Alqur'ani mai girma, maganar Ubangiji ta faɗi labarin yadda aka haifi Yesu kiristi ba tare da Uba ba, har mutane ke tuhumar mahaifiyarsa da cewa "yake 'yar uwar Haruna, hakika kinzo mana da bakon abu, gashi kuwa mahaifinki ba fasik'i bane, mahaifiyarki kuma ba mai bin mazaje bace".

   Sai kuwa Maryamu tayi musu nuni da Jaririn tana nufin su nemi ba'asi daga gareshi. Har suke cewa gareta "tayaya zamuyi magana fa wanda ya ke cikin zanin goyo?"

  Ai kuwa Sai Yesu Almasihu da ke zanin goyo ya amsa da cewar "Ni bawan Ubangiji (Mai suna Allah) ne, ya bani littafi ya kuma sanyani Annabi".

   "Ya sanya albarka a gareni a duk inda na kasance, yayi mini wasicci da Sallah da Zakkah matukar ina raye".

  "Kuma aminci ya tabbata a gareni a ranar haihuwata, da ranar mutuwata, da ranar da za'a tashe ni rayayye".

  Sai Ubangiji yace "wannan fa shine Isa Dan Maryamu.."(karanta har karshen Aya)

 Maryamu: 26-34

A littafin Babil mai tsarki, nan ma ana iya cewa yazo a wurare daban-daban cewar Yesu Almasihu ba shine Ubangiji ba.

   Sahabban Yesu kiristi irinsu Matthew, Mark, da Luke waɗanda suka ruwaito zantukan sa har suka haɗa zantukan izuwa littafin Babil, sun tafi akan cewa Yesu kiristi bai taɓa kiran kansa da suna Ubangiji ba. A duba Matthew 10:18, da Matthew 19:17.

   Abinda wasun su suka yadda shine: shi ɗan Ubangiji ne, saboda haihuwarsa da akayi babu uba da kuma karamomin da ya nuna a zamanin rayuwarsa.

   Haka kuma, ɗaukarsa a matsayin ɗan Ubangiji na nufin kasancewarsa Mutumin kirki nagartacce, don haka ba shi kaɗai ba, duk wani nagartaccen bawa su kan kira shi 'ɗan Ubangiji'. A duba Matthew 23:1-9 don a tabbatar.

   Shikuwa Paul, wanda shima Maruwaicin Babil ne, ya aminta da cewar Yesu Kiristi ba Ubangiji bane.

  A cewar sa, Yesu kiristi ne wanda Ubangiji ya soma halitta, don haka yayi amfani da shi wajen halittar sauran halittu kamar yadda yazo a Colossians 1:15 da 1 corinthians 8:6.

     Saboda haka, kasancewar Paul, John da sauran manyan maruwaitan littafin Babil mai tsarki, sun tafi akan cewar Yesu Almasihu shine halittar Ubangiji na farko kuma mafi daraja, har ma Paul ɗin ya ruwaito a Babil cewa yaji Yesu na faɗin "The Father is greater than I". Watau "Uban, ya fificeni" sai waɗanda suka biyo bayansu sukayi shishshigin ɗora masa laƙabin shi ɗan ubangiji ne, wasu kuma suka ce shi Ubangiji ne kachokan.

  Ga kaɗan daga ayoyin Babil da suke nuna Yesu Kiristi ba Ubangiji bane, bawan Ubangiji ne kamar yadda muka kawo Yesu ɗin ya faɗa da bakinsa daga Alkur'ani:-

   "Men Of Israel, listen to this:Jesus of Nazareth was a Man accredited by God to you by miracles.." Acts 2:22

 "God Has raised this Jesus"

 Acts 2:32

 "God Raised up his Servant"

 Acts 3:26

  "The Lord of Abraham, Isaac, and Jacob, the Lord of our fathers, has your holy servant Jesus"

 Acts 3:13

  A wani kaulin ma, shi da kansa Yesu Almasihu ya faɗi cewa bai san ranar da za'a tashi alkiyama ba, don haka shi fa bawan Ubangiji ne (Matthew 24:36).

 A Wani wajen kuma an ruwaito Yesu Kiristi yana neman taimakon 'Eloi', ko 'Eloh' wajen tabbatuwar ayyukansa, kamar yadda akace ya faɗa yayin da Yahudawa zasu halaka shi cewa "ELOI, ELOI, LAMA SABACHTANI  (Markus 15:34. ) 

Ma'ana,  "Ubangijina,  Ubangijina, don me ka yasassheni?"

  Don haka, idan har Yesu ya kasance ubangiji, me zaisa ya rinka neman taimakon wani kuma, sannan me zaisa ya rinka faɗawa mutane da kansa cewar shi bawa ne ga ubangijinsa ELOHIM?

  Koda yake, wannan ƙin gaskiyar karamin aiki ne ga manyan malamai mabiyansa idan muka kalli Babil, Song of Songs (5:16), inda kai tsaye akayi busharar zuwan wani Annabi mai suna 'מַחֲמַדִּים' cikin harshen yahudawa (wanda aka fassara haruffan da m-ħ-m-d-y-m, ake kuma furtasu da meħmadim ko

maħammaddīm don girmamwa bisa karin 'im'), amma kai tsaye sai sukace sam kalmar ba Annabi Muhammad take nufi ba, wai tana nufin wani wanda kowa keso ne ko kuma wani mafi cancanta..

MENENE SUNAN SA?

Marigayi Sheikh Ahmad Deedat ya yi dogon nazari akan sunan Ubangiji kamar yadda yazo a cikin littafin Babil mai tsarki har ya wallafa littafi a game da haka wanda ya sanyawa suna 'MENENE SUNAN SA?, ga kaɗan daga abinda shehin Malamin ya ke cewa:-

Akwai wasu Mutane 'yan ɗarikar Jehovah daga cikin ɗarikun kiristoci masu zagayawa gida-gida ga 'yan uwansu kiristoci suna tambaya menene sunan sa? (Suna nufin menene sunan Ubangiji)

 Sai kaji kirista yace "Ubangiji"

  Sai suce "Ubangiji ai ba suna bane, abin bauta ne".

  Sai su kara tambaya, "to menene sunan sa?"

  Sai kaji kirista yace "Sunan sa Uba (Baba God)"

  Sai suce masa "shin Ubanka Ubangiji ne?"

  Nan take kirista zaice "A'a".

  Sai su sake tambayarsa, "to menene sunan sa?"

  Idan yayi shiru babu amsa, sai suce  "Jehovah shine sunan sa".

  Waɗannan kalmomi guda huɗu da ake kira Tetragammation, sun hana kowa yabisu dalla-dalla don zakulo asalin ma'anarsu.

   Amma idan ka tambayesu, menene 'Je-ho-va-h', sai suce maka 'Y-H-W-H', watau kalmomi huɗu da suka zo a littafin Babil mai tsarki na yaren Ibraniyanci.

  Kasancewar tsohon rubutun Ibraniyanci da Larabci babu wasulla, waɗancan kalmomi na YHWH (ko JHWH saboda matsalar J da ake sauyata da Y a larabci, kamar misalin Jacob da Yakub, Jesus da Yesus, Joseph da Yusuf, W kuwa har yau a wasu yarukan da lafazin V suke ambatonta) kaɗai sunzo da maimaicin akalla sau 6,823 acikin Babil.

 Saboda haka, mabiya ɗarikar jehovah sun gamsu cewar Kalmar JHVH (YHWH) sunan Ubangiji ne daya kira kansa da kansa a littafi mai tsarki sama da sau dubu shidda, to amma kalmar ELOHIM (YHWH ELOHIM) ce ke tare da waɗancan haruffa a mafi yawan lokuta.

   Idan muka kalli kalmar 'ELOHIM', zamuga kalmomi ne biyu a haɗe, watau ELOH da kuma IM.

  Da Fari, ita IM, ɗango ne na girmamawa ga ELOH a yaren Annabi Ibrahim A.S. misali, idan za'ace Ibrahim yana da girma, sai a kara masa IM, ya zamo 'Ibrahimim', kamar yadda idan aka lura har yanzu yaren yahudanci da wasu yaruka na bin wannan tsari.

   Saboda haka 'ELOH' shine sunan, wanda shima zamu gane ainihinsa idan muka kalli yadda Larabci ke kiran duk abinda Ibraniyanci ya kira da 'EL' da lafazin 'AL'.

  Don haka, kalmar 'Eloh' ta yaren Ibraniyanci na nufin 'Aloh' kenan a larabci.

  Kalmar da idan mukaci gaba da mai-mai-ta-ta a zukatanmu zamuga ta sauya daga Eloh, Eloh, Zuwa Aloh Aloh.. Zuwa Allah Allah..

 Wannan ke nuni da cewa kalmomin 'YHWH ELOHIM' da suka zo a Babil na Ibraniyanci ba komai suke nufi ba sai 'YA HUWA ALLAH' a larabci, kusan Aya kenan ta farko a Suratul Ahad, da Ubangiji yace "Qul Huwallah..." (watau kace shine Allah)

   To waɗannan kalmomin fa, sune sukazo a Babil sama da sau dubu shidda.. Abinda Allah ke faɗawa Manzonsa Annabi Isah A.S shine "ka sanar musu da cewa Ubangijinka Shine Allah.." Kuma abinda Yesu Kiristi yayi ta sanarwar kenan, amma har zuwa yanzu Ubangiji baisa 'yan uwanmu kiristoci sun gane cewar Allah ne sunan ubangiji abin bauta da gaskiya ba.

   Marigayi Sheik Ahmad Deedat Rahimahullah yana Cewa dangane da wannan batu "Idan da Malaman kiristoci zasu sanar da Mabiyansu wannan abu, tabbas da lokaci yayi wanda musulmai da kiristoci zasu haɗu wajen bautawa Ubangiji makaɗaici".

   Daɗi akan haka, shine kalmar nan ta ELLELUYA, wadda babu kiristan dabai santa ba.

  Har ma sukan ambace ta aduk sanda suka so godewa Ubangiji, kamar yadda Musulmai ke faɗin Allahu Akbar don tsarkake Ubangiji.

   Ya kuwa ishemu misali idan muka kalli kalmar Ibraniyanci ta ELLELU-YA muka musanya ta da zubin larabci izuwa ALLELU-YA.. (muka sauya EL da AL)

  Sai mu kalli waɗannan kalmomi:-

  ALLELU YA

  YA ALLELU 

  ALLAHU YA 

  YA ALLAHU

  Ku tambayi kanku, don girman Allah akwai banbanci ko babu?

  Sheikh Deedat, Zakir Naikh da sauran malumman musulunci duk sun tabbtar da cewa Ya Allahu shine asalin Kalmar Elleluya.

  Don haka, aduk sanda kaji malaman kiristoci na faɗin "Praise the Lord!" sukuma suna amsawa da "ElleluYa!!!" kasani cewa "Ya Allahu" kurum suke ambata a sauye.

  Allah da aka ambata a Linjila, shine aka sake ambata a Alqur'ani mai tsarki, amma k'alilan daga mutane ke fuskantar haka.

  Hakika, Tsarki ya tabbata ga Ubangiji mai tsarki da Buwaya. Allah kayi daɗin tsiranka ga Shugabanmu Annabi Muhammad (s.a.w) da sauran Annabawan Allah masu tsarki. Amin.

KWAZAZZABON YAR KWANDO

 LABARI NA GASKIYA DANGANE DA KWAZAZZABON 'YAR KWANDO

Labari na gaskiya dangane da Kwazazzabon 'Yar Kwando da kuma saukar Shehu Mujaddadi a K'asar Dugabau.

Daga Sadiq Tukur Gwarzo

Hakika Labarin da ake fada dangane da kwazazzabon 'yar kwando gaskiya ne. Ita 'yar kwandon ai aljana ce, watakila tana cikin jinsin fararen aljannu don kuwa bamu samu labarin wani data taɓa cutarwa ba.

Amma dai mutanen Dugabau dake ƙasar Kabo ta jihar Kano sun bada shaidar cewa ana yawan haɗuwa da Aljanna 'yarkwando a daf da wannan kwazazzabon.

Akwai wanda yace min takan fito da sigar tsohuwa ko Budurwa, har ma zata iya neman wani taimako daga gareka, ko ka ganta tana wani uzuri nata, amma dai ba zata yarda kaga fuskar ta ba.

Ance ta taɓa fitowa wani mutum a siffar tsohuwa, sai tace masa ya taimaka ya tsallakar da ita ta haye ruwa, amma sai mutumin yaƙi. Juyawar da zaiyi sai hangota yayi kanta a cikin ruwa, ƙafufuwanta suna kaɗawa a sama, a haka ta tsallake ruwan.

Wani mutum kuma mai noman rani a daf da wannan kwazazzabo ya shaida min cewa suna yawan ganin abubuwan mamaki dangane da aljanna Ƴar kwando. Har yace min ba'a yi musu satar amfanin gona, domin kuwa ita aljanar ke musu gadi, sannan kuma yace gidan ta yana kusa da wani ƙaton rimi da aka sare acan kan tudu idan an haye ruwa, ragowar surkukin kuma na ɗauke ne da gidajen 'ya'yanta.

Shi dai wannan kwazazzabo da ake kira 'kwazazzabon 'yarkwando' a kusa da garin Dugabau din yake, waje ne mai girman gaske dake hayin ƙorama, yana da tarihi kuma, domin kuwa anan ne akace magoya bayan Shehu Usmanu Bn Fodio (Allah yajikan sa da rahama) suka taɓa sauka a sa'ar da ake buga yaƙin Jihadi a k'asar hausa (wajajen 1804).

Marubuci Ibrahim Bala Gwarzo ya ruwaito a littafinsa 'Mazan kwarai' cewa a wannan wuri mai suna kwazazzabon Yarkwando Shehu Usmanu ya sauka ya huta ya kuma ƙara ƙarfin rundunar sa. Daga nan ya afkawa masarautar Karaye da yaƙi, sannan ya afkawa birnin kano.

Tarihi ya tabbatar mana da cewa Shehu Usmanu Danfodio bai sauka a wannan yanki na Dugabau ba, amma magoya bayan sa Malamai da suka jagoranci yaƙi da Sarkin Kano na zamanin watau Alwali, anan suka yi hijira tare da haɗa gagarumar rumduna.  Zuwa yanzu dai akwai tsohon masallacin jumu'a da magoya bayan shehun suka buɗe wanda akace wani mutum mai suna Isyaka ne ya gina shi acikin garin na Dugabau. Sama da shekaru ɗari da tamanin da faruwar wannan lamari, wannan masallaci ne babba a yankin, saboda an gina shi ya ginu, an kuma ƙawata shi da ado dai-dai da wayewar maginan ƙasa na wancan zamani.

Na tambayi wani Tsoho akan ko zamu samu wata shaida takamaimiya wadda aja taskance kamar misalin Littafi Alkur'ani maigirma, takobi ko wani abu wanda ya fito daga magoya bayan shehu Usmanu mujaddadi a halin saukar su a wannan yanki ?.. Sai dai hakan bai samu ba, watakila saboda jimawar zamani ko kuma gushewar Dattijan da suka kiyaye ainihin abinda ya faru a wancan zamanin gwargwadon yadda suka samu labari, amma dai ya tabbatar min da ingancin wannan labari, ya kuma k'aramin da cewa akwai wata Katuwar kuka mai suna 'JARMA' (wadda a yanzu ta fadi da kanta) wadda ke daura da kwazazzabon 'yarkwando, itama ada can jarumai da sarakunan kasar Katsina na sauka a wurinta kafin su riski birnin Kano don kai harin yaƙi ko aiwatar da wata buƙata tasu.

Shikuwa kwazazzabon 'yarkwando, nan ne filin yaƙin da aka gwabza gagarumin faɗan nan da ake ambata da suna 'YAƘIN ƊAUKAR GIRMA', wanda gagarumar runduna ta taso daga kano da nufin murƙushe tsirarun mayaƙan da suka yi hijira zuwa wurin masu biyayya ga Shehu Usmanu Danfodio, amma cikin ikon Allah sai ƙaramar rundunar ta samu galaba gagarima akan waccan gagarumar runduna.

  Labari ya samu gare mu cewar wajen tun a baya dandali ne, watakila ƙoramar dake gudana adaf da kwazazzabon ke jan ra'ayin matafiya masu shigewa daga ƙasar katsina, sokoto da sauran wurare su yada zango a wajen. Tunda wani tsoho ya ƙara min da cewa ada, wajen maɗeba ce, watau ya taɓa zamowa dandali wanda masu sana'ar Su suka kakkafa rumfuna suke kuma tururuwar zuwa domin kamun kifi.

Zuwa yanzu dai, Bamu san alaƙar wannan aljana da rundunar Fulani masu jihadi ba, ko wadancan matafiya masu yada zango a wajen ba, ma'ana, tun a wancan zamanin an san da ita ko kuwa daga baya ne labarinta ya fito?, sannan idan akwai ta wanne taimako ko akasarin haka ta basu..? To amma dai ko a yanzu mun kara sanin ɗaya daga manyan hanyoyin da matafiya ke bi daga kano zuwa katsina ko Sokoto a zamanin da ya shuɗe. Don haka muna yiwa Allah godiya domin kuwa hakika ko a yanzu mun ƙara Sani..

# SadiqTukur Gwarzo

TUNAWA DA YAKIN SANTOLO

 TUNAWA DA YAKIN SANTOLO

(YAKI DON TABBATAR DA MUSULUNCI A KASAR HAUSA)

9/12/2017

DAGA SADIQ TUKUR GWARZO

       08060869978

Hakika, idan har Tarihin kasar hausa ba zai cika ba har sai an kalli tarihin kano, to haka ma tarihin kano da zuwan musulunci ƙasar kano bazai taɓa kammaluwa ba har sai an sanya wani yanki daga yaƙin Santolo.

   Santolo tsohuwar daular hausawa ce, tsohuwar masarauta ce wadda salsalar ta take tukewa da salsalar asalin hausawa.

   A cikin zantuka masu yawa na maruwaitan tarihin kano, an gamsu cewar wani mai suna 'Dala' shine wanda ya soma zama akan dutsen da ayau ake kira da suna 'Dala', a wajajen shekarar 700 miladiyya, tun a wancan lokacin kuma wasu na ganin akwai mutane dake rayuwa a kan wani dutse mai suna 'santolo', wanda shi ma da alama, sunan ya samo asali ne daga mutumin da ya soma rayuwa a saman dutsen.

   Zuwa yanzu, babu takamaimen tarihin asalin kafuwar Santolo, sannan kuma yana da wuya a iya lissafa tsawon zamanin da mutane suka soma rayuwa akan dutsen santolo, to amma tarihi ya auna cewar mazauna Santolo da na Dala dake kano suna da alaƙa da juna. Alaƙar kuwa na iya zamowa ta jinsi, ko ta addini ko kuma ta duka gaba ɗaya, tunda har ma an samu cewa acan baya alakar kasuwanci na shiga tsakanin mazauna waɗannan duwatsu biyu. Wasu kuma na ganin Santolo tayi shaharar da har daga Borno ake zuwa yin fatauci a koma, to amma daga baya sai Allah ya fifita yankin Dala sama da ita Santolon.

    Babban abin tunawa dangane da Santolo shine 'Yakin Santolo' wanda aka gwabza tsakanin Sarkin Kano Ali Yaji ɗan Tsamiya da kuma shugaban Santolo mai laƙabin 'Magajin Santolo' wanda ya karɓi bakuncin takwaransa 'Magajin Dala' bayan sarkin Kano ma goma sha ɗaya Ali Yaji ɗan Tsamiya ya karya tsumburbura da ke saman dutsen Dala, sannan ya kori Magajin Dala da mutanen sa.

    Tarihi ya nuna cewa asalin garin Kano ya faro ne daga dutsen dala, inda ake bautar gunkin wata aljanna mai suna 'tsumburbura' dake saman dutsen, amma daga baya maɗatai ta kafu, har Bagauda yazo ya soma sarautar ɗaukacin yankunan maɗatai da na yankin Dala, waɗanda suka haɗe da sunan kano.

   Haka kuma, tsawon zamani a kano babu addinin musulunci, daga masu bautar tsunburbura karkashin ikon magajin dala (wanda yayi gadon Barbushe) sai kuma maguzawa waɗanda basa bautar komai irin su Bagauda da salsalarsa da ke sarautar kano. 

  A haka kano ta taho har aka zo kan mulkin Sarki Ali yaji ɗan Tsamiya a wuraren shekara ta 1349-1385 miladiyya, wanda ya karɓi bakuncin kabilar fulani Wangarawa daga Kasar Mali, waɗanda suka kawo musulunci zuwa garin kamar yadda Marigayi Maje Ahmad Gwangwazo ya faɗa a littafinsa da yayi magana akan tarihin kano da tarihin zuwan wangarawa birnin.

   To, bayan sarki Ali Yaji ya karɓi addinin musulunci, sai kuma ya jagoranci karya gunkin tsunburbura tare da umartar masu bauta masa su dawo musulunci, amma sai wasun su suka ce sam-sam ba zasu bar addinin kaka-da-kakan-nin su ba suyi addinin dungure, don haka sai suka gudu izuwa Santolo domin cigaba da bautar da suka saba.

Ga abinda yazo a littafin Kano Chronicle game da wannan yaƙi:-

Sarki ya umurci dukkan garururuwan Kanawa su yi salla, sai suka yi. Ya gina masallaci mai-kusurwa hudu a karkashin itaciyar da muka ambata a baya, suna salla a cikinsa wakati biyar, suna komawa gidajansu. shi ko, Sarkin Gazarzawa ya kan zo da jama'arsa, suna yin najasa suna shafe dukan masallaci da ita. Saboda wannan aka sa Dan-buje ya rika gewaya masallaci da dukan makamai iri iri tun daga lisha har hudowar alfijr, yana kururuwa.   

  Kai duk da haka suka yaudare shi da mutanensa, wadansu suka bi maganar arna, shi da sauran jama'a suka ki. Ba su daina najasa cikin masallaci ba, har Sheshe da Famore suka ce, "Babu maganin wadannan kafirai sai rokon Allah." Sauran suka ce, "Hakanan ne." Sa'an nan suka taru cikin masallaci daran Talata, tun daga magariba har hudowar rana suna addu'a a kan kafiran. Sa'an nan suka fito suka koma gidajansu suna masu rauni.

 A cikin wannan rana Allah ya karbi rokonsu,

ya makantad da idanun babbansu, da kuma dukan wanda yake yin wannan aiki ya makance, duk da matansu. Daga nan sai sauran kafirai sukaji tsoro. 

Sa'an nan Yaji ya tuɓe babbansu daga sarautarsa, ya ce masa, "Kai ne Sarkin Makafi."

An ce a cikin zamanin Yaji ne Sarkin Dabi da Sarkin Daf da Sarkin Gano suka zo da dawaki cikin wannan gari, amma wannan zance ba shi da karfi.

Bayan haka sai Sarkin Kano Yaji ya ce da Wangarawa,"Ina so ku taimake ni da addu'a domin in rinjayi Santolo, idan na rinjaye ta

dukan garuruwa za su bi ni, domin ita ce ƙusar Kasashen Kudu. Suka ce, "To, ma taimake ka da addu'a amma ba za mu yi addu'ar ba sai a

bakin ramin ganuwarta. Sa'an nan Sarki ya fita tare da Wangarawa zuwa Santolo, mayakan da ke tare da shi mutum ɗari da goma sha

ɗaya, hamsin na fuskar Wangarawa, sittin na fuskar Sarki. 

Na farko daga cikin jarumawansa: Jarmai Gobara-daga-sama, da Jakada Kwalo, da Ragamar-giwa, da Makama Butaci, da Madawaki Kuamna, da Barde Shege, da Sarkin Zaura Gamaji, da Dan-buram Gantaroro, da Ɗan-makoyo Dagazau, da Galadima Tuntu, da Sarkin Sirdi Maguri, da Gauji, da Garuji da Tankarau, da Kargage, da Karfashi, da Kutunku, da Toro da Kamfashe, da Gwauron-giwa shine

Galadima, da Zaki, da Bambauri, da wadansu na Cikwan sittin.

Yayin da Suka kai Santolo, sarKI ya zauna a Duji (Sunan mutum ne.) Da duhun dare ya tashi ya tafi tare da Wangarawa zuwa Santolo, suna kewaye ta suna yi mata addua har hudowar alfijir, sa'an nan suka komo sansani. Sa ad da rana ta hudo suka taso zuwa gare ta da niyyar yaki Mutanen Santolo suka fita suka tare su a sarari, suka soma yaƙi tun daga hudowar rana har faduwa ta ba wanda ya rinjayi wani.

Kanawa suka koma Duji, mutanen Santolo suka koma gida. Sarkin Kano kuwa ya yi bakin ciki. Famore ya ce, "kada ka yi bakin ciki, ma rinjaye Su in Allah ya so." Sarkin Kano ya yi farin ciki saboda wannan magana. Daga nan Ƙosa bawan Sarkl, yace "Ya Ubangijina, ni na san asirinta. Akwai waɗansu mutum takwas

cikinta, in ba a kashe su ba ba wanda zai iya shiga ramin ganuwarta".

Famore ya ce, Ka san sunan mutanen nan?"  Ƙosa Ya ce, "I na san sunan su". Sai Famore yace, "Kaka sunayansu?" sai ya ce, "Sunan babbansu Hambari, da kuma Goshin-Ɓauna da Ka-fi-wuta, da Gugan-karfe, da Gandar-giwa, da Hamburkin-toka da Zangada-kere, da Gumbar wake" Goje yace, "Idan na ga Hambare na kashe shi in Allah ya so".

Sa'ad da alfijir ya hudo Sarkin Kano ya fita tare da rundunarsa, zuwa dutsen Santolo da mashi a hannunsa, yana mai daurariyyar fuska, GoJe yana gaban sa, Zaite yana damar sa, Famore yana hagun sa, Sheshe yana bayansa, sauran Wangarawa da Kanawa suna binsa.

Sa'ad da suka iso Santolo dukan kafirai suka fito. Da Goje ya ga Hambare sai ya zage dantsan sa ya zabura zuwa gareshi, dukan kafirai Suka zaburo wa Goje, sai ya yi musu tsawa suka watse. Sa ad da ya kai wurin Hambare ya soke shi da mashi, Hambare kuma ya ribce wuyansa ya fizgo shi daga kan doki, sai Goje ya fid da ƴar wuka ya soke shi da ita a ciki, ya mutu. Daga nan ya hau dokinsa

ya shiga cikin ganuwar Santolo, Kanawa suka bi shi suka ci birnin dukansa. Sarki ya yi umurni a yanka dukan wanda aka samu a cikinta, Sai mata da kananan yara. Goje kuma ya shiga cikin gunkinsu tare da Kosa da Gurgu, suka sami kuge da ƙaho biyu da barandami da mari.

Goje ya dauki kugen da kahon nan biyu, Kosa ya dauki barandamı da mari, Gurgu ya dauki mari.

 Yaji ya zauna a cikinta kwana bakwal, ya rushe ta sarai, ta zama babu gini ko itace. Bayan wannan ya komo garinsa, ya ce da Goje, "Fadi dukan abin da kake so, na ba ka. Goje yace "ba ni son kome sai ka naɗa mini sarautar Madawakin Kano".

Sarkin Kano ya ce. "Kai ne Madawakin Kano. Ya tube Madawaki Gasatoro, ya fita ya gina gida a gawo; saboda haka aka Kira shi da suna Madawakin Gawo, domin a rarrabe tsakaninsu.

   Dutsen Santolo gagarumi ne, faffaɗa da doro, tsayinsa ya tafi kamar hawan bene daga baya, daga gabansa kuwa goshi yayi mai faɗi da santsi, tsakiyarsa yana da faɗi harma akwai koguna da akace dabbobin daji misalin su kyarkeci, dila da macizai na rayuwa a ciki.

  Ko da yake, bamu ji sunan gunki da aljanar da aka ce akwai a saman dutsen santolo ba, amma har yanzu mutanen dake zagaye da wurin sun kiyaye cewar kakanninsu sun basu labarin cewar a zamanin da, ana taruwa ahau kan wannan dutse don neman wata biyan bukata. 

   Sannan kuma akwai wata rijiya zuzzurfa dake saman dutsen mai suna 'Rijiyar Giɗaɗo', wadda akan hana mutane zuwa kusa da ita saboda kuɓuta daga k'wank'waman dake wurin masu halaka mutane.

   Zuwa yanzu garin santolo ya kasu biyu, akwai sabon garin santolo wanda kanawa (kabilar hausawa) ke ciki, sai kuma santolon fulani, amma dukkan su suna karkashin ikon dagaci mai suna Santolo Da'u. 

    Haka kuma dutsen yana nan a tsakiyar kauyukan sabon garin santolo, santolon fulani, Madawa, Koɗe, kyarmawa, da Tsakuwa waɗanda dukkanin su suke cikin gundumar Dawakin Kudu ta Jihar Kano.